|
|
|
| 1900-00-00 |
|
|
| 1913-06-01 |
|
|
| 1923-02-18 |
|
|
| 1923-02-28 |
|
|
| 1933-06-00 |
|
|
| 1947-07-26 |
|
Ver [gravación sonora de voces de persoas dixitalizada a partir de soporte físico analóxico]
Transcripción da R. Otero Pedrayo: A paisaxe galega, as súas leis e tipos en 26/07/1947
[Antón Alonso Pérez:] Esta casa, donde tanto se ama a nosa patria e tanto se ten traballado e se traballa por éla, pol-o seu prestixio e pai-a sua cultura, énchese hoxe de ledicia, e honrase, outamente, coa presenza el-este querido e admirado intelectual galego, incansable traballador elas nosas letras e ela nosa historia, doctor Ramón Otero Pedrayo. O Centro Galego, a quen lle debemos o patrocinio ela visita que nos fai, tuvo a xentileza de adicamos a espléndida regalía dunha conferencia cio noso eminente compatricio; xentileza que aquilatamos en toda a súa outa importancia, e a quen lle quedamos moi agradecidos Señores: Esta casa fundouse baixo o siño da cultura. As entidades que a integran, levan feito moito por ela, en Galicia, dende os albores d-este século. Non é extraño, pois, que nós batalláramos arreo por que éla alcanzara unha maior amplitude, unha máis fina calidade e unha densidade máis consistente. En boa hora o digamos, parece que a nosa coleitividade está tomando a lumiosa estrada da outa cultura, da que está en déficit, se tomamos en conta o que fan outras colonias extranxeiras. Cabéunos en sorte a nós falar d-esta ourentazón no aito conmemorativo do centenario dos Má1tires de Canal. Alí dixemos que era unha necesidade imperiosa fomentar, esparexer e defender a cultura porque soio por éla os pobos son grandes, estimados, diñificados e inmo1tales. Hay que estimular a nosa literatura, mediante a creación de impo1tantes premias para os seus diversos xéneros; hay que orgaizar exposicións ela nosa a1te; hay que editar obras funclamentaes elas nosas letras; hay que estimular a proclucción da nosa música; hay que subvencionar institucioes culturaes; hay moito, moito que facer n-este senso. Felizmente, a nosa máisima e poderosa asociazón mutualista, está tomando unha concreta e acertada direición cultural, que merecerá o tiduo de benemérita ela nosa Patria, se continúa facéndoa; a ela se achegarán outras entidades e particulares que sumarán os seus aportes ao noso enriquecemento cultural. ¿Qué será elas nosas institucioes coleitivas dentro de 50 ou 100 anos? ¿Qué ficará cl-élas? Probablemente, nada. Pero, poden inmortalizarse élas, e os seus dirixentes, se deixan tras de sí, unha fecunda, positi va e lumiosa labor cultural. Non esquenzamos, señores, que cando se lembra a Horacio, a Propercio ou a Virxilio, a simpática, proteitora e paterna! figura de Mecenas, aparece a sua veira, como dicindo: a min tambén me corresponde un pouco ela súa gloria; eque, como os esgreuios poetas que el protexéo, non morrerá máis; como tampouco morrerá noso paisano, o Conde de Lemos, porque está Ceruantes Saavedra, co seu xenio, para inmortalizal-o. Señores: Presentar eiquí a conterraneo tan preclaro, non é cousa, certamente, doada; o menos, para min. Por outra parte, a súa obra non é de todo iiforada entre nós. GALICIA, noso se manaria, con frecuenza espalla os seus traballos maxistrales. Pro, a costume é imperiosa, e nos obriga a clásica presentación. Otero Pedrayo é bome de multiples matices cultura/es. Máis que un intelectual moderno, especilizado, pero de limitadas perspectivas, parece un bome do Renacimiento, pol-as suas inquedanzas espirituales e oseu afan de saber e de inquirii? cuxo arquetipotam.bén encarna o gran Leo nardo. Pro, enténdase ben;non é inteleitual puro, encastelado na sua torreebúrnea; alleo ao prosaico e cotidiano vivir; como o"clerc" que nos deseña Xulián Benda. Pedrayo é unbome que vive a vida do seu pobo, que estuda os seusproblemas, non doados de resolve,? que pon toda asua intelixencia na solución, é inclusive á sua vida; eo que vale máis: a sua liberdade. Otero Pedrayo é unbamaravillosa, equilibrada amalgama de razón esentimento que nos dá esa rara persoa/idade de sabiabumanista, tan escasa hoxe en día. O home que nos honra coas sua visita é doctor en dereito e filosofía e letras; cadeirádego; direitor de Institutos docentes; membro honorario de numerosas entidades culturaes extranxeiras; novelista de mañifica prosa, e raras dotes de ouseruación; poeta inspirado; historiador seria e veraz; ensaista de enxúndia; crítico agudo; perspícuo e sagaz comediógrafo e artista sempre. Estas son as facetas ben talladas da sua persoa/idade de home e de pensador. Pro, por riba d-estas exceicionaes condicioes, está o patriota insobornable; o home que permaneceu e permanece fidel á patria, á sua cultura e ó seu espri.to.Señores: Perdonádeme o esvaído do meu esbozo e vállame a vosa indulxencia, Doctor Otero Pedrayo: está vostede na súa casa e na súa tribúa.
[Ramón Otero Pedrayo:] Miñas donas, meus señores: Estou conmovido deica o máis fondo das miñas entrañas, ó sentir as palabras emozoadas con que fun presentado neste fogar aceso do sentimento de Galicia. Porque todo o que eiquí se dixo fai un intre, de filósofo, de pensador, de novelista, de estético da lingua galega, de artista, todo iso significa unha arelanza, unha aspiración, unha figura hipotética e ideal da que eu estou moi lonxe de encher as súas proporciós. Oh! Iso quixen eu selo, alá cando tiña ambicións, e cando nos primeiros tempos de adoles cencia saía polas terras de Galicia e trataba de pescudar no misterio das penedías célticas e no bruar do mar e nos queixumes dos pinas e no silencio das aldeas antigas e na consella que vagueaba polos claustros das catedrales e dos mosteiros, algo do misterio da nosa ialma antiga e nova, creadora e sempre inmortalizadora das esencias da saudade. Pero eu non conseguín nada diso. Eu son un home que chego xa ós lindeiros da velleza, co esprito cangado e co corpo carigado, máis co esprito aceso, soñando con voltar a aqueles días de adolescencia en que soñaba ser algo pra ofrendalo no vello i eterno altar da nosa Galicia. Pode ser no meu xentil presentador un acerto, que foi presentarme como home leial das esencias eternas da saudade e da arte e do pensamento da nosa terra. Porque eu, que é certo que teño asistido a moitas cátedras, que frecuentei moitos cursos universitarios, que lin moitos libros e que tamén me teño aburrido fondamente con moitos libros dos chamados maxistrales, eu, se algo sei, ¿sabed?s onde o aprendín? Non foi na aula da universidade nin foi en empingorotados cursos académicos, foi nos camiños antigos da nosa terra e nos longos silencias aldeáns. Neses silencias aldeáns que están ritmados e que están acompañados pola lembranza dos que foron e pola esperanza dos que serán. Porque toda Galicia, dende Ortegal ó Miño, dende as serras escuras dos Ancares, deica a libre beleza das ondas e das furnas, e dos cabos e dos litorales da beiramar de oucidente, toda Galicia é un templo de belleza, de reflexión, de melancolía, en donde parece que hasta as cousas materiales, os arboredos e os penedos, as montañas e os vales, os ríos e os promontoiros que miran porse ó sol, parecen que están libertados da pesadume material das cousas, que xa non son terra nin pedra nin arboredo nin cousa material e transitaria, sinón que están cargados dun esprito xigante, dun esprito que algunhas veces nos parece triste como esprito xenial de Prometeos vencidos pero que no seu vencimento do destino teñen sempre aquel carácter humán, de sufrimento, de idealidade, de pensamento para triunfar ó final dos tempos. Eu señores, escollín como tema desta disertación ante vós, algo que me é moi querido e que é moi íntimo pra o meu pensamento e pra miña soidade, que é falar da paisaxe de Galicia. Galicia é estimada pola maior parte das xentes como unha terra fermosa, como unha terra gasalleira. Claro está, que moitos cios que salen, sobre todo neste tempo que é vran no hemisferio norte, pra Galicia, están pensando nunha terra moi mimosa, moi ercle, moi gasalleira, donde se toman magníficas comidas, cloncle o marisco non é caro, en doncle é moi doce e moi grato o estar no porto contemplando como coa mañá salen as barcas pescantinas como blan cas pombas polo mar, e saben apreciar máis que nacia eso. Son esas (...) as xentes que teñen un sentido meramente voluptuoso e cómodo da vicia. Mais Galicia ten unha poesía moito máis fonda que esta. Galicia non é unha terra de turismo en doncle se contempre un claustro románico ou unha fermosa posta de sol pensando na boa comida que agarda dentro duns instantes. Galicia é necesario achegarse a ela, como se achega un a un templo e ós númenes deste templo; a grandeza e o destino deste templo está pintado nos seus paisaxes. Un paisaxe non se pode comprender como un fondo do teatro, como o fondo das decoraciós que se poden pór neste escenario inmóbil, un fondo que non cambia nun ca, que sempre é o mismo desde o .tempo de Prisciliano, e desde o tempo de Décimo Iulio Bruto ou do Mariscai Pedra Pardo de Cela hasta os nosos . clías. Pra que, sobre ese fondo escenográfico for mado polas montañas e polos bosques, polo sucalco e polas encostas, e dunha vez pra sempre se desenvolvan os grandes temas da traxedia ou ela comedia da historia dos homes, non. O paisaxe hai que sentilo como algo que vive, como algo que evoluciona, como algo que se clesenrola, e que se está facendo e que nunca se fai por completo. Agora que, diredes, ¿cales son as forzas, cal é a diná mica, cal é a enerxía que produce esas variacións e que leva ó paisaxe nun devalar, nun galgar coma as ondas cio mar contra os cons ela costa, sempre pra unha forma que ensoña. Esas forzas, unhas, son forzas naturales, cósmicas, telúricas, propias da natureza e cio mundo inorgánico, outras, son as forzas de vida, i outra, a máis paciente de todas, a que está sometida aparen temente ás outras pero que tamén sabe guialas e enroitalas, é a forza cio home, a forza do intelecto humán. É, sencillamente, a historia en loita co medio ambiente, o home afirrnánclose na natureza. Contemplemos unha paisaxe de Galicia, contem plemos unha paisaxe sinxela. Imos imaxinala: a paisaxe da Terra Chá de Vilalba ou de Castro de Rei de Lugo. É unha planura cuberta de toxeiras e de uces. Os abidueiros forman unhos bosques brancos como se foran fantasmas de druídas. Eses arbres fermosos cantados polo noso vate Noriega Varela, que morreu, que baixou á coviña da beiramar cántabra, inda fai tan pouco tempo, eses arbres forman algo apaixoado, algo fantástico durante a luz do luar, como se foran a luz das alboradas e como se fora a luz vaga e romántica do luar concretado nun florecer tenro e verde. É unha paisaxe sinxela, é unha paisaxe que non evoca grandezas e ó fondo, vese ó lonxe, o trazo azul da Serra dos Ancares. Ese paisaxe variou moito no transcurso dos tempos. Ese paisaxe estase facendo, é un paisaxe do que chamamos alá "gándara". Unha gándara é unha terra que aínda está sen formar; as augas non se organizan en regueiros, non teñen canles nin cauces por onde decorrer. Forman unhas extensións lenturentas que lles chaman "illós" sobre as cuales se reflexan as nubes, como sobre vellos espellos crebados no chan. Esa terra está suxeita a un ritmo, a un devalar, a unha evolución maina, lenta, de pouco ritmo, de pouca enerxía. É posible que den tro de moito tempo, cando o chamamento do nivel de base que determina o equilibrio e a erosión das augas traballe un pouco máis, entonces eses cauces, esas canles que agoran son dubidosas na superficie da Terra Chá, na tona da Terra Chá de Lugo esmaltaC. ..)unha musculosa de roca granítica nunha basta polifonía e cando chegue o inverno e a serra aparece polas mañás vestida con muceta branca de doutor en teoloxía cios montes. Esa serra vive unha existencia apaixoada, unha existencia que puidéramos chamar xeoloxicamente romántica, porque os regueiros, un simple fío de auga obrigado pola pendente e pola resistencia das rocas, canta constantemente. E por eso cando nas cidades, con esa sensibilidade ciudadán, pensa moita xente que é duro, que é triste, que é terrible o inverno das aldeas, o inverno das monta ñas, eu penso que entonces é cando as montañas viven enerxicamente e van creando nesa traxedia da loita, nesa traxedia de conseguir as formas, a súa fi gura e van !abourando o sen destino. De maneira que nós temos que imaxinamos a paisaxe como unha cousa que se está facendo, e por iso dentro das paisaxes podemos imaxinar diferentes tipos: unhos son dun movimento ceibe, outros dun movimento da de centeos e abedueiras, se forme máis fortemente e entonces eses regos canten e se orgaice unha rede hidrográfica e se orgaice unha nova topografía. En troques contemplemos unha serra das graníticas, cio cerne de Galicia, como é a Serra de San Mamecle, a Serra da Martiñá, que eu enxergo tódalas mañáns dende a miña casa na aldea de San Pedro de Trasalba nas terras de Ourense, de Amoeiro, señalando o nor te como un fito. Unha serra en forma piramidal, azul, exenta e libertada das outras formas máis escuras que a envolven predestinada ós cumes. manso. Unhas forman rexias completamente independizadas das terras que arrodean como son certos arquipiélagos montañosos. Na Galicia podemos esculcar estudiando moi friamente a íntima compenetración do xenio do traballo, do xenio das forzas da terra, estudiando as diferentes formas de cultivo, como se vai orgaizando a Galicia dos centeos e a Galicia das viñas, a Galicia de beiramar e a Galicia do interior. Podemos a forza de estucliar, a forza de exemplos e sobre todo a forza de calcar cos nosos pés as vellas laxes dos camiños, de rubir polos sendeiros aldeáns, de vivir nos silencias nocturnos das aldeias e cios campos, podemos chegar a entender algo desa traxedia das formas que se van facendo. Desa Divina Comedia cósmica ela natureza, desa en que o axente principal é a enerxía cio pueblo galego, que desde os primeiros momentos de historia, desde os albores dunha responsabilidade e dunha conciencia histórica naquel recuncho idealista de Ouciclente, vén traballando dura roca pizarreña, vén traballando dura terra de gra para facer aquel xardín das viñas e dos eidos e por eso, en ningún aspecto, en ningún recuncho deica os curutos máis ergueitos cio corpo material e físico ela nosa terra de Galicia non se pode considerar nunca tan lonxana e á parte a acción cio traballo humán. Por eso é unha elas terras máis fondamente humanizadas da vella Europa, ela Europa creaclora, sufriclora, sempre mártir e sempre reitora dos destinos da humanidade e dos seus ideales. (. ..) temos que considerar a sufriclora, a patente, a heroica roca pizarreña coa que enche os seus faceres compactos coa súa pureza, cos seus drieclos, coa súa esperanza de loita, grande parte de Galicia, forma serras enteiras. Os vales son máis estreitos, as monta ñas son máis duras. Non ofrecen esa clozura de for- Estas leies pocleríamolas concretar en tres ou catro formas, ambiciosamente. É moi difícil crear unha lei xeneral das formas. Unha delas, a que ve calquera que conecta co mapa de Galicia, que teña recorrido as súas diferentes bisbarras, é para min esta: toda Galicia, na súa unidade morfolóxica, obedece á atracción cio At lántico. O Atlántico manda, o ouciclente manda. Mirade idealmente no voso cerebro, enxergacle a feitura da carta xeográfica de Galicia. Unha especie de Fontán ideal que se dibuxa nas almas. Considere mos pola parte ourental, basta os confins de Asturias e de León, a grande masa das serras pizarreñas que baixan desde as moles as1:urianas e que baixan desde a Terra de Fonsagrada pola Cruz cio Restelo deica os confins de Portugal, xuntánclose pola Serra Seca, pola serra do Eixe, polas terras de Viana e cio Bolo, coas serras Seguncleiras e con aquela fonte cios Tres Rei nos, que siñala o lugar onde interferen, o punto en clonde interferen os dominios históricos de Portugal, de Galicia e de León. Toda esa masa de rocas pizarreñas é unha Galicia como un prólogo doutra Galicia que mira cara a Oucidente. A roca pizarreña é moi diferente á roca granítica, da terra de gra, a roca de gra, o granito... mas, esa cousa donda, agarimosa, materna! que teñen as montañas da Barbanza, que teñen as montañas das Medas, que teñen as serras de Pontevedra, que teñen as montañas de Bergantiños. Os vales son estreitos porque alí aínda están loitando as augas. Inda hai unha loita terrible entre as augas e os fíos, como se foran os fíos dunha serra están serrando, están traballando a entradar as rocas e estas rocas que non se queren deixar vencer e por iso hai fíos agudos de rocas pizarreñas e por iso hai outos píncalos e por iso en inverno cando brúan tódalas torrenteiras, aquelo dá unha impresión dunha épica. É unha terra, unha roca xove, unha roca que está nun estadia heroico. Máis tamén as augas que nacen alí, as augas cio Si!, as augas de moitos ríos e afluen tes do Miño, as augas de outros que van buscar o Cantábrico, esas augas todas que nacen en fonteliñas sinxelas, nacen xa con unha arelanza, ¿sabedes cal é esa arelanza? Ir ó Atlántico. Así como moitos galegos desde nenos teñen o ensoño da posta do Sol e dos camiños de Ouciclente así tamén a maior parte das fonteliñas das nosas montañas, elas fillas da neve e elas fillas da chuvia, todas nacen e saben que ó nacer a súa primeira cántiga, o seu primeiro e queixumoso parolar no silencio dos ermos e no silencio elas gándaras, baixo o luar druídico e amigo, é soñando co Atlántico. Soñando coa chamada de Oucidente. E conforme imos camiñando desde o Este para a posta do sol, camiñando polo rumba cio sol, vemos como as formas de Galicia se van orgaizando, corno os vales se van facendo máis pronunciados e máis xenerosos, como as montañas ceden un pouco naquela loita heroica que teñen na Galicia pizarreña, e ó integrarse co feldespato co cuarzo e coa mica xa toman unhas formas que ó lonxe parecen as graves cabezas dos petrucios. Unhas formas de trono, unhas formas de altar, unhas formas de cadeira, en onde se sentan os xenios inmortales ela nosa fantasía e dos símbolos antigos da nosa raza. E por iso conforme nos vamos achegando ó Atlán tico, a Galicia vaise ofrecendo abertamente con to dos os caraiteres ela súa ialma e así temos unha sinxela comparación entre a terra do Salnés, ou a terra de Bergantiños ou a terra de Soneira, ou as terras das Baías, elas Rías Baixas comparadas coas terr a s de V iana do Bolo ou coas terras de Fonsagracla, algo como a diferencia que hai entre a primeira arte dos gregos, cando Apoio a penas se clesglosaba da columna e cando Venus aínda tiña un hermetismo fenício e un hermetismo ourental, comparado despois coa xenerosidade do Apoio in fante vestido de sol na illa de Delas presidindo o glorioso concerto das musas e coas Venus xa feitas cunha louzanía e xa feitas cun canon constante e eterno de beleza. Por eso nós consideramos que esta lei de atrac ción cio Atlántico que chama polas augas, que chama polas formas, que chama polas xentes, que chama pola saudade é a primeira que integra á nosa terra. É a primeira lei formativa, porque a Galicia foi esculturada i é esculturada polas ondas, esculturada poas ondas do mar e esculturada polas chuvias. E as chuvias son fillas do Atlántico. As nubes que enxergamos dende o interior de Galicia, todas elas conservan aínda a forma da onda onde se forma ron. Por eso non se pode comprender a Galicia invernal, igual que esta Galicia de arestora, destes días do centro e do cumio do verán en que parece que tódolos paisaxes se orgaizan dunha maneira olimpicamente serea, en donde as colleitas están maduras, en donde preside a candea de ouro aceso dos castiñeiros. Ese fermoso ouro que no cerne do vran lembra aqueles primeiros ouros mañanceiros ó comenzo da primaveira e dos días de xiadas de outono, cos toxales cantados por Noriega Varela. Cando calan os muíños e cando as xentes teñer que ir lonxe a moer e a procurar o seu pan. Pois ben, apesar de todo iso, agora sentimos igualmen te a atracción do Atlántico en todo o tempo. Puidéramos establecer outra clasificación dos paisaxes de Galicia según o seu ritmo, según o ím petu e a enerxía do seu devalar, según o triunfo e a resistencia que ofrecen a esta atracción do Atlánti co que por igual chama ás correntes do Miño en cuio fluire se poden distinguir espiritualmente o sabor de tóclalas fontes e o acento e o canto de tódolos regueiros que o integran, e igual nas for mas cio releve montesío. Outra clasificación que puicléramos ofrecervos e que podíase desarrollar dunha maneira maxistral se un tuvera a categoría de profesor e a categoría didáctica, científica que me autorizara a facer esta exposición, sería en seguir un criterio estratigráfico. Teríamos paisaxes de ribeira ou de vai, en primeiro término; despois teríamos os paisaxes d a bocarriberia; logo teríamos o s paisaxes d e monta ña e derradeiramente os paisaxes ela serra. Na nosa terra, eu teño aprendido pola miña experencia que é de moita importancia o distinguir ben o paisaxe da serra do paisaxe de montana. A serra sempre se aparece na nosa terra agasalleira, na nosa terra fonclamente humanizada, se aparece como unha cousa illacla, aparece sempre como for mas de arquipiélago. A serra coas súas lembranzas antigas, coa súa soedade, coa súa fermosura tamén, nobre e fidalga dos montes, aparece como a cúpu la, como píncaro dentro das zonas montañesas. Porque a montaña vive enerxicamente a vida la bradora e a vicia dos pastores. En troques hai un termo, este das "bocarribeiras" que precisa dunha explicación: todos temos o sentimento ela serra, todos temos o sentimento da montana. Claro está, que dentro ela Galicia, terra tan matizada, terra tan infinitamente matizada en que as formas se trocan unhas en outras constante mente, que dentro dunha mesma parroquia apare cen moitos tipos de paisaxe. Porque na parte de enriba, das campanas enriba, das campanas de arri ba como moitas veces se di, ó millar dominan os cotas, ou dominan os petoutos, e soamente o ara do canta chocando coa roca inferior de pequenas heredades de centeo e dominan os antigos castiñeiros, namentres que a moi pouco tempo de alí, a moi poucos pasos de alí aparecen xa as encostas vestidas e bendecidas de vicies e de froumentos piñeirales. Dentro de Galicia é moi difícil establecer clasificacións absolutas porque a nosa terra é unha terra constante de interferencias cios aspectos va riados do paisaxe. Pero convén establecer un con cepto exacto do que significa esta elas bocarribeiras. A bocarribeira é unha palabra que se usa moito nas terras ourensás e tamén nas terras de Pontevedra para siñalar as encostas. É clicir, esas baixadas, esas caídas da montaña cara á ribeira. Alí dá moi ben o sol, cando a bocarribeira está nunha exposición fa vora ble; alí clanse tódolos productos; alí aproveitanse moi ben toda a enerxía e todo o que pode favorecer da rede hidrográfica. Así é que ve mos que ese término de bocarribeiras está case sempre seguido por unha fita de parroquias labregas de densa e de forte poboación. E moitas vilas se establecen na bocarribeira dominando ós seus pés os vales. E dentro dos vales1 temos unha variedade ex traorclinaria de tipos: os vales ideales de Galicia, da Galicia meridional, da Galicia quente do sur, da Galicia donde aíncla hai lembranza dos antigos cul tivos e da antiga densidade elas ribeiras e cios culti vos dos óleos, temos os ribeiros do Miño, os ribeiros de Avia, os ribeiros de vai de Baronceli, ou de Monterrei ou de Verín e os ribeiros do Sil. Imos a lembrar un pouco estes ribeiros arestora que xa se están preparando as vellas viñas de Beade e de Pazos de Arenteiro e de Ribadavia e de Leiro e de Cabreiroá e de todos os Ribeiros, para que apareza ese especie de mago, esa especie de xenio misterioso que eu nunca vin pero que os labregos antergos dicen que o ven e eu... (...) verdadeiramente poéticos como vós sabedes tan ben coma min e tedes a lembranza ela vicia elas aldeas galegas. Craro está que no outono, no outono cando se recollen as colleitas e cando van devecendo os días e cando a gran levantada do sol vaise conve1tendo máis ben nunha luz amiga, nunha luz de lámpara protectora cios estucliosos e dos ensoñaclores, entón, no outono, é cando se espiritualizan máis os aspectos cios paisaxes de Galicia. Pero tamén convén falar tamén de falar deses aspectos do verán. E eisí temos que cando empeza o tintor é cando as tibeiras empezan a pensar na posibilidade ela venclima. E clende estes ribeiros xa recoñecidos na época dos plioiros de Beacle e de Armenteira, na époça: daqueles escritores cio tempo barroco en que se levantGu o Obradoiro ela cateclral de Santiago, onde non faltan os follatos e os pámpanos ela vicie como elemento decorati vo e fermoso, a primacía, con moito respecto para tódolos demais Ribeiros, lévaos a Ribeira de Avia. E a Ribeira de Avia domina nestes elementos e factores ela paisaxe: a roca granítica, o cultivo ela vide, o esforzo cios homes, estas tres cousas. O te1Teno é ingrato, o te1Teno é duro; alí hai que labrar a pico naquel sábrego que conse1va na súa entrana aquela paciente forza que despois se estila nos máis fermosos viñedos de Galicia. I así aqueles acios pe chos, aqueles acios que buscan os melros de inverno, e que buscaron de outono, e que buscaron os fidalgos, e que buscaron os próceres doutro tempo, e que fixo o viño branco, o Riberio, célebre nas mesas ela Rúa Nova de Santiago, e célebre nas mesas inglesas, e nas mesas de todo o mundo, débese a esta roca dura, a esta pedra que é unha especie de te1Ta sabregosa, a esto que é sempre fresco e que os vellos viñaclores daquela ten-a collen coas súas maus esgrevias esa roca e sinten nela, como si latexara, o cerne corazón do Ribeiro antiguo, ten-a sempre fo1te, ten-a sempre fidalga, ten-a sempre riseira en donde non faltan os elementos a1tísticos cios pazos, cios prioratos, cios cipreses. En doncle as igrexas e as pan-oquias son bastas, en doncle o Avia vai clescendenclo elegantemente cunha gracia doneei, como si fora un fidalgo cios montes que baixara a gozar coa ribeira e a escoitar o cántico cios reiseñores que naqueles salgueirales de Lei.ro cantan como en ningures en Galicia. Esta terra cio Avia ilustre, que ten por capital aquela vila románica de Ribaclavia en cloncle cantou a poesía tamén galaico-portuguesa doutros tempos, merece a nosa lembranza por consiclerala como unha ten-a que chegou xa ó seu equilíbrio histórico e ó seu equilíbrio xeográfico. Porque o Avia xa non traballa duramente o roquedo porque ten vencido a resistencia elas rocas. E as rocas e os penedos que culminan naquela fantasía prometeica e titánica ela Pena Carneira están xa afeitos ó traballo do home e hai un consorcio, hai unha paz, hai unha iden tificación fonda entre ª raza e a terra, entre o esforzo que traballa os penedos e que lle fai producir aqueles viños e aquelas grandezas florales i esta misma roca. Temos aquí, polo tanto, unha cousa lograda, unha cousa perfecta: estas paisaxes que son propias elas vellas terras de vella cultura e de antiga civilización. En troques, si vamos a outras terras de Galicia, alí encontramos terras pobres, alí atoparemos como a loita está aínda nos primeiros estadias, está nunha época heróica. Vamos a lembrar un instante unha rexión da costa de Galicia, iso que se ten chamado o arco finistérrico-bergantiñán, que vai dende o Cabo de Finisterre deica á Torre de Hércules da Coruña. Aquela é a terra que foi celebrada polo bardo Pondal. Polo bardo cuias estrofas fai unhas intres encheron dunha ledicia antiga e eterna, encheron como un vento de espranza inmorredoira as nosas almas e refrescaron as nosas frentes no recinto deste teatro ... (...)Panda!, o dos ideales puros, de onde de tanto en tanto aparece unha rebentadela de trigaes con esa cor do ouros antergos, con esa cor que sola teñen os vellos ouros que aparecen nos torques, nas mámoas e nos túmulos dos antigos celtas. Pondal foi o alumno daquelas soedades. El viu o mar de Niñóns, el sentiu como o golpe de onda ía esculturando o vello cabo, el viu como os piñeirales parecían os descendentes de Breogán que na nativa costa xuntados están. "Parécelles entón intrépido campás, pensan que no combate murmuran o siñal, en escadrón formados cal xente de Breogán, en falanxe de fen-o ben tecida, que se dispón a loitar." I esa terra de Bergantiños enfréntase ó mar coas costelas e co tórax e un poderoso peito de rocas. Abonda dicir os nomes dos cabos e das puntas e das furnas. Alí o San Adrián, o Roncudo, o Monte Negue, o Vilán, a Vuitra, o Touriñán, o Finisterre ... Eu teño percorrido aquela costa moitas veces. Eu lémbrome con amor de cando íba dende Muxía, a que foi canta da por Rosalía de Castro, da que dixo Pondal con epítetos homéricos que era a seca, a areosa, a triste, onde está a marabillosa pedra de Nosa Señora da Barca, camiñando polo caído, pola punta de Buitra para chegar ó cabo Touriñán, o cabo que señala o oucidente, como siñalando unhas destinos gloriosos. Alí non son as rías azules da rexión das Rías Baixas de Galicia, nin é aquel marabilloso artellamento e aquela riqueza de formas da Ría de Arousa, en donde nun corto tramo temos tódalas gracias e atopamos todas as fermosuras do mar e da terra: as veigas milleirentas, os fermosos deltas, os regatos cantareiros, a onda da marea suave e doneei máis fermosa que os antigos e mitolóxicos pares de Grecia, que sube dondamente e que enche basta os piñeiros i os piñeirales, non. Alí temos unha naturaleza dura, temos un roquedo forte, temos que ningún intre nin de inverno nin de vran detense de combatir a onda contra as rocas. É unha loita fermosa, unha loita épica porque, ¿cal é máis grande das dúas? ¿a roca ou a onda? A onda non é nada sen a roca porque a onda non ten forma; a onda significa o infinito e o sinxelo, loita e desea ter unha forma e para ter unha forma ten que sufrir e da mesma maneira que o xenio creador das letras ou das artes, ten que sufrir ó topar coa resisten cia da lingua pra a poesía, coa resistencia do mármore e do bronce pra a estatuaria, coa resistencia da pedra pra a arquitectura. E así ten algo de a1tista aquel noso mar do Finisterre que loita sempre por teñir unha forma e, por outra parte, a roca-pedra, a roca sometida a toda a traxedia da vida, a roca sempre martirizada e cravuñada polos fríos da xiada, pola chuvia, polo vento, polo arado, polo traballo dos homes tamén sen ese impulso ariético, sen ese cincel do mar non tería forma. Así, en ce1ta maneira, se houbera un grande poeta, un Milton ou un Dante, que tuvera dentro dos concep tos da súa imaxinación e dentro do domínio e da maes tría do seu verso, o poder desta mitoloxía das forzas da nosa costa de Galicia, entón teríamos cecais aquel poe ma épico dos destinos da nosa raza o dos destinos de Oucidente, aquel poema que soñaron tantos vates. Deles Pondal, porque el, meus queridos irmáns, eu moitas veces lendo ese pequeno libro, eses sinxelos versos tan cheos de vento e de mar, de espranza de inmortalidade dos Queixumes dospinas, non vexo alí aquel abismo sórdido que quixo pór o poeta. Senón que vexo algo como anuncio, ou como fragmento desa vasta poesía cósmica dos celtas que inda estamos esno oucidente de Europa. perando . Dentro da nosa terra de Galiza podemos atopar todos estes tipos de paisaxes. Temos establecida a lei da atracción do Atlántico, temos establecida a lei da sucesión estatigráfica das formas... ( ...) Chaos de Amoeiro. Aquel camiño é como cin cuenta mil outros camiños que hai na Galicia, mais chegado ó seu conceito, é un camiño vello. É un camiño sabio, é un camiño que vai ó p1incipio, ó comén, pouquiño a pouco, porque as costas débense subir así; pero que chegando un pouco máis alto, chegando á altura de Fechos e chegando á altura de Trasalba, entón o camiño deixa aquela pesadume de zocos que tiña nos pés, e empeza a cantar e empeza a coner cara á fonte dos Frades e cara ó espallamento dos hornizontes de Amoeiro con10 si nacera. unha nova xuventude no corazón. Ese camiño, ¿cantos séculos terá? ¿quen o fixo ? ¿quen o creou? Probablemente nós que nos inclinamos con tanto entusiasmo diante dun monumento antiguo, que contemplamos con respeto e con veneración o enigma dun anaco de cerámica da época dos castros, non con sideramos que eses camiños, que son fatales, que son necesarios, que van buscando unha fonda, que van buscando unha ribeíra, son tan antigos como o home. Que son obras verdadeiramente prehistóricas e nós non facemos máis que seguir aquela sencla que nos indica ron os antigos e que por alí pasaron tóclalas xenera.cións: as heróicas, as que deixaron un nome na historia e esoutras xeneracións que perante séculos inteiros tiveron cecais a so1te de non deixar un nome, nin un epitafio, nin unha lembranza, pero que han de vivir eternamen te no agradecimento infinito de todos porque elas !abouraron escuramente, heroicamente, facendo a épi ca ela nosa terra, a roca e a terra inmo1tal de Galicia. Este camiño vai deixando atrás os meandros do Miño. O Miño, entre Ourense e Ribaclavia, é un río maxistral, é un río solemne; parece un Nilo. É un río que non pensa que o agarden despois alá por Arbo e por Filgueira e polas Neves unhas rocas puras coas que ten que loitar e que máis adiante o agarda o pé do facho inspirado de Santa Tegra, a mo1te. E coa mo1te, a resurección; e coa resurrección, a lembranza poética. Agárdao o bico salgado, o mito da mo1te representado pola loita do mar. E por Santa Cruz de Anabaldo, por Barbantes, por Ourense, o Miíi.o é un río repousado que se vai gozan do moi finamente como un lector de memorias anti guas a reflexar os arciprestes e os conxuntos graciosos e barrocos das aldeas, dos pazos e dos vellos viíi.edos. Agora xa desapareceron do vai do Miíi.o e do Ribeiro de_ Avia e dos Ribeiros do Si!, aqueles camiíi. o s emparreados que había dinantes. Porque dinantes que a agricultura se fixera tan industrial como o é agora, en que había un sentido máis estético, en que non se vivía tan axiíi.a, os campesiíi.os e os viíi.adores tiíi.an a gala en decorar as liíi.as dos altos esteos, e entón as parras tif1an toda a opulencia e toda a gracia e toda a facbendía dunha grande cousa chea de ledicia e os camiíi.os todos estaban sombreados. Eran tan altas aquelas paneiras que por debaixo cabían os cabaleiros nos seus cabalos e collían os carros máis outos; aquelo era unha ledicia, neste tempo do vran andar debaixo daquelas parreiras e ir por aqueles camiíi.os fondos que eran como claus tros verdes, que eran leitosos recunchos de vexetación en cloncle o sol tiíi.a a gracia de xogar ás escondedelas coa herba e coas flores do chan. Pouco a pouco o camiño vai vencendo á encosta. E vaina vencendo con tino, e vai subindo por aquelas (. .. ) e con mil gracias pra os coches i están moi ben avisadas i están moi ben feitas e van ó seu desti no sin ter ningún entreteñimento no camiíi.o. Os nosos camiños vellos teíi.en outra maneira de ser. Non van tan axiña, non teñen tanta prisa. Van seguramente porque saben que neste mundo o importante non é precisamente chegar senón desfroitar das incidencias do camiño e demais. Porque teñen que rendir corte sía e porque teíi.en que enxergar os fermosos paisaxes, porque teíi.en que deteñerse de vran diante dos pazos de arboredos e diante das fontes agarimosas e, sobre todo, habedes de observar que eses camiños ó pasar diante das igrexas e cios cemiterios parece que calan, parece que as mismas arroiadas en eles non son tan sonantes nin tan durantes como noutros tramos do terras pizarreíi.as. ¿Quen pasou 1 Pasaron noutro tempo as xentes que levaban o pan da montaña para vendelo na ribeira, pasaban as frutas e pasaban os pelexos con que levaban os arrieiros o viño das ribeiras para venclelo na montaíi.a, nese intercambio de montaña e ribeira que é tan antigo como a historia, que é tan antigo como a conciencia de Galicia. Por alí pasaron os fidalgos que iban ás súas terras, por alí pasaban os monxes de Oseira que tiíi.an as súas rentas e que tiñan os seus prioratos de Santa Cruz de Arrabaldo e íban camiíi.anclo despois o com pás das súas cabalgaduras, pasando a Ponte dos Frades entre Trasalba e Parada e cruzaban os Chaos de Amoeiro e iban xa para as terras de Cea en cloncle o bico fai frente ó frío da montaíi.a... seu andar e parece que ofrecen un respeto, parece que ofrecen unha lembranza e unha oración a eses verdes cemiterios onde dormen as xeneracións campesías cuberto sempre dunha herbiña mol, dunha herbiña espiritualizada como a ...... , naquela terra acolledora que comeu e que fixo a terra outra vez; e que ó mesmo tempo liberta eses corpos e os espritos dos nosos antergos, houbera un sentimento indirecto do templo da saudade e do templo da lembranza. A;{ habedes de ver que o paisaxe galego, en tódalas súas formas, en tódalas súas infindas meditacións, pode ser representado como unha cousa que se vai facendo. ¿Quen sería capaz de facer a historia do paisaxe de Galicia? Imos imaxinar nada máis uns cantos tra mos desta historia. Imaximenos a época primitiva dos celtas. Inda as aguias romanas non habían espallado as súas azas sobre os nosos hourizontes. A Galiza era unha terra cuberta de bosque. Existían poucos piñeiros; o piñeiro que hoxe enche máis das tres cuar tas partes de Galicia, de tal maneira que cada terra está adormecida e está exaltada polo himno unánime dos queixumes dos pinas, ningús tan fermoso como os de Bergantiños, ningús tan fondamente azules como o daqueles vales da Mahía que nacen ó pé da Ferradura e do castro de Santa Susana de Santiago, entón o piñeiro nos tempos primeiros e basta moi entrada a Eclade Media parece que estaba reducido ás costas meridionales de Galicia. Dominaba a carballa, dominaba o castiñeiro, do minaban estes arbres que teñen unha entrana fonda na nosa historia e na nosa paisaxe. Sol11etidos ás variaciós estacionales, porque así como o piñeiro pódese identificar cunha impersonalidade, sempre verde, pouco abedente ós ciclos e ós cambias dos campesiños, os outros obedecen, e pintan, no seu aspecto, na súa cor, e no mesmo tremor das súas follas, o que pasa no ambente circundante dos ciclos campesíos. Entón non había pola noite outras luces que as fogueiras, que se acendían nos castros. Os castros ocupaban as alturas. O paisaxe parecía entonces, se guramente, máis escuro, máis denso, máis receoso. Faltaban dúas grandes cousas sen as cales é difícil que nós podamos imaxinamos a paisaxe de Galicia: faltaban os piñeirales, faltaban outras prantas que despois foron vindo pouco a pouco, faltaban os camiños. Despois, conforme foron andando os tempos, xa o castro vestiuse co castelo e foron nacendo nos an típodas das antiguas eminencias onde se alzaban os altares dos druidas, foron florecendo as igrexas. Ese é un intre marabilloso da historia de Galicia. A penas se pode señalar en ningunha parte con absoluta pre cisión e, sen embargo, sentímolo en todas partes. ¿Como? Onde existía o culto druídico ou o culto das divinidades e os númenes feudales en calquera coto, en calquera outura da Galicia, pouco a pouco foise instalando alí a ermita e a parroquia. Pódese decir que non existe case ningunha igrexa das antergas de Galicia que non esté afontada en donde noutrora se ergueu un castro. (. ..) da nosa terra. Outras que se arreconchaban no fondo de vai das rexións campesías, e todas con esa organización de ter as hortas máis próximas, máis lonxe os terrenos destinados ós cereales, ó millo es pecialmente, e máis lonxe os terrenos coas reservas do toxo e das diferentes cousas que fan falta na eco nomía aldeá. Moitas desas parroquias teñen unha figura radian te, outras teñen unha figura estratificada e descolga da; outras están concentradas nun sólo pobo, outras están espalladas en mil lugarciños pequenos. Porque parece que por unha parte a morfoloxía cio terreno, que é tan variada e tan prolixa e tan orixinal e tan sorprenclente. E noutro lado, doutra parte, unha certa arelanza e unha certa tenclencia ela nosa raza, tende a establecerse sempre en pequenas incliviclualiclacles. Por eso, é tan grande a revolución que fixeron os novos meclios de comunicación: as estradas. Desde o momento en que hubo un sistema, desde a época cios Borbóns, clende a carretera xeneral de Galicia de Carlos III, a que entra polos portos de Valcarcel e vai cruzando os planaltos de Lugo e pasa polas murallas de Lugo e pasa pola Fonte Castellana e chega a Coru ña, que foi durante moito tempo a soila carrc;tera moderna que había na nosa terra, desde ese momen to moitas parroquias antigas trocaron completamente a súa estructura. E hoxe vese en moitas parroquias que empeza a triunfar a forma liña!, e ó largo elas estradas aparecen xa as casiñas novas, pimpantes, con outras necesicla cles, con outra luz. Aparecen xa inclepenclizaclas cio castro, o recinto antigo ela parroquia vai quedando esquenciclo e, moitas veces, a igrexa xa non é igrexa senón que preside o lugar cios mortos, o toco dorinitionis, como clicen as liturxias de igrexa. De maneira que poderíamos establecer o momen to en que se estableceron os castelos e as igrexas e sempre é infinitamente máis respetable a igrexa que o castelo. Sempre temos unha dor cando desaparece unha igrexa románica. Sempre temos un sentimento cando por algunha circunstancia ela vicia as vellas pedras dunha construcción venerable teñen que esborrallarse e des aparecer ou se fai esto vanclalicamente. En troques eu sei clecirvos que eu non sinto grande cousa a desaparición dos castelos. Son moi fermosas as torres ela Limia. É fantástica aquela acrópolis de Monterrei dominando ó vai de Verín e de Baronceli.Toclos estes castelos están ligados á Crónica de Vasco de Aponte de Galicia, están ligados outros á Historia compostelana. Mais o c a s telo non e s t á identificado, non f l orece espontaneamente na natureza. Dá a sensación dunha lanza que se afinca no chan pra significar unha soberanía. Eu sei, en troques, que a igrexa e a ermita, como a aldeia, como mesmo o pazo campesiño, que xa xurden ela terra e, moitas ve ces, incla que teñan desaparecido, incla que os camiños da vicia teñan levado as enerxías cios devalares cios nosos días por outros regueiros ou por outros rumbos, sempre quecia unha lembranza ela parroquia ou da aldea ela abandonada, de tal maneira que moitas veces camiñando por un fondo camiño de Galicia, sentimos na sombra do si lencio, un recendo que nos chega non sabemos de donde; e esculcamos na vexetación espesa que recubre as vellas pedras e vemos que alí está para saludarnos, para embalsamarnos o camiño, para falamos de un destino de poesía, de un destino de paz, a flor do cabrinfollo, a flor da madresel va, que sempre é amiga dos camiñantes e dos soñadores. E con esto meus amigos vou a terminar esta conferencia, que non é conferencia porque eu non teño ciencia suficiente nin preparación para enseñarvos o desenvolvemento dese tema da paisaxe de Galicia. E nada máis quixen suscitar e iniciar algunhas veces no voso esprito e na vosa lembranza, non o amor da terra de Galicia e o seu recordo constante que ese sei moi ben que están afincados nos vosos peitos, senón que meditedes un pouco sobre o que sintades cada un das vosas parroquias, das vosas terras para que inda amedes máis esa terra e para que sintades como ela mesma é en si unha fermosa obra de arte. Podíase escribir un libro titulado "Galicia: obra de arte". É dicir, non fan falta de Galicia que se levanten novos abaloiras. Hai que sentir o paisaxe considerado como algo vivente en donde están estructuradas as paixóns dos homes, algo, todo o que pasou na vida, todo o que pasou basta no pensamento está rexistrado no paisaxe. E por eso debemos ter no camiño, no pazo de piñeiros, na disposición vella da aldea, na m'aneira como a cidade, sexa Betanzos, o fon do prestixioso e romántico dos seus esteiros, sexa Lugo, ergueita como unha acrópolis tentadora e orgullosa dos horizontes montesíos, sexa Ouren se ou sexa Santiago tendidas cara ó solpor xenerosamente como se foran grandes altares das vísperas e do oficio de horas de poniente, sexa Vigo, que cada día vai imperando máis coa beleza das súas novas construccións e vai interpretando marabillosamente ese concepto tan noso de in terferencia de vicia campesía coa vida cidadán; de cidade que é ó mesmo tempo campo basta o punto que non se pode establecer unha zona diferenciadora para que sintades como a Galicia é eso: unha fermosa obra de arte, unha fermosa obra de fe, unha arte e unha fe que non están rematadas. Porque rematar significa morrer. Porque defi nir significa terminar. E Galicia estase facendo. E ó estarse facendo así pensa sempre nun tempo de suparación, nun tempo ideal que ha de vir al gún clía para consolar esas labores inmensas, e para premiar ese infindo sentimento da eternidade. Esta arelanza infinita de saudade que é o ca racterístico cios nosos paisanos traballando a terra, que é o xenio cios nosos poetas pensando nos futuros, que é o sentimento de inmortalidade que fai igual as formas das montañas, dos espritos e ideas coas xentes, non se consideren ligados á historia senón que iban sempre nunha esperanza de super, de transistoría imorrecloira. E con esto, meus amigos e irmaos, eu salúdovos a todos, desexándovos que sempre sexades os mesmos que tendes sido e quedo a vosa disposición coa miña pequena conocimento das cousas de Galicia, cos meus pequenos libros que eu ofrenclo ó altar da terra de Galicia e pedíndovos perdón polas horas ou polos minutos que arestora vos teño roubado ó voso sentimento ela patria e ela terra.
|
| 1955-11-11 |
|
Ver [Carta mecanografada con firma autógrafa]
Transcripción da Carta de Seoane a Fernández del Riego. 1955 en 11/11/1955
Buenos Aires, 11 de noviembre de 1955
Sr. D.
Francisco F. Del Riego
Vigo
Querido Del Riego:
Ayer recibí tu carta con la noticia que siento hondamente de Maside, al que voy a escribirle uno de estos días una larga carta, ¡ojalá no pase todo de una falsa alarma o de un error!. Algún día nuestra gente verá todo cuanto se le debe a Maside. El significa para el arte gallego un rigor que éste no conocía o que había perdido hacía siglos. El es, en pintura, lo que fué Casas y Novoa en la arquitectura de Galicia, una conciencia lúcida, una medida, un orden. Puso en la construcción del cuadro una lógica solo igual a la de un Juan Gris aún persiguiendo propósitos distintos. Un dibujo de Maside es un dibujo con comienzo y fin donde ninguna línea ni ninguna expresión se descuida. Un color tiene en sus temples u óleos un sitio exacto y nada más que ese sitio. El vino al arte gallego a hacerlo preciso, lógico, en unos años en que otros artistas desbordaban todas las medidas aún con genialidad. Su lirismo se detiene en el tiempo preciso, en la hora, en el momento justo. El mide su diálogo con las cosas, con los objetos. Se detiene como buen gallego frente a ellas y pregunta, responde preguntando, y cuida de que no le traicione cada línea o cada color como si líneas y colores fuesen palabras, expresivas como son las palabras para el arte del pintor. Dialoga pintando como debe hacer un gallego pintor, para ser fiel a su estirpe y a sí mismo. Se trata de que las cosas tengan su precio justo, su palabra justa, su línea justa. Otros han tenido una vida artística más brillante, no sé si más ambición, porque la de él es de las más altas y nobles, más oportunidades aún con todos los infortunios. Maside se hizo solo, vivió solo e hizo una pintura sola, de una soledad que fecundará, estoy seguro, el arte gallego del futuro y tiene la suerte inmensa de que su obra casi entera queda en Galicia. Por mi parte admiro a Maside como admiro a pocos pintores actuales y lo siento además como una conciencia para todos nosotros. Como a alguien que sin decirnos nada nos revela con su mismo silencio la justicia o la injusticia de nuestros actos. En pintura fué audaz cuando debía de serlo para abrirles los ojos a los babiecas y riguroso realista cuando los babiecas solo exigen audacias. Me alegro de no haber sido de su generación porque así pude aprender de él lo que no hubiese aprendido por ceguera o envidia siendo de sus años. Bueno, excuso decirte cuanto me dolería que le ocurriese algo, no quiero ni siquiera pensarlo.
Recibí todo cuanto me enviaste en tus cartas y te agradezco estos envíos. Eres casi, o sin casi, la única persona que me ayuda en este esfuerzo en el desierto de Buenos Aires. Aquí la revista gusta bastante aunque no dejan de exigirme actitudes más decididas en el orden que te imaginas, que no pienso tomar en cuenta en beneficio precisamente de lo que los exigentes estiman. Después de todo lo que pasó aquí esto está tomando un aire normal. No recibí los 42 dibujos de Maside de que me hablas. ¿Quién los trajo o quien los trae? Me interesa, como puedes suponer, saber de esto, para mí es un material extraordinario que me permitía hacer muchas cosas. Me interesa mucho me respondas concretamente a esto. Por tu carta parece que debiera tenerlos ya en mi poder, y no tengo más noticias de ellos que la que tu me das ahora, en tu carta.
El envío de la revista aquí se hace normalmente aunque pienso que puede producirse alguna pérdida. Me interesa en todo caso me dijeses a quienes debe repetírsele el envío cuando no le llegue. Esperamos impacientes el libro de Cabanillas que se titulará como él quiere. Sería, creo, interesante incluir en el de Villar Ponte el discurso de él en la Academia, que tengo el recuerdo de que era muy bueno y útil. Estos días salen dos tomos de Vesteiro Torres, su Galería de Gallegos Ilustres, con prólogo de Vilanova, y dentro de muy poco uno de poemas de Blanco Amor. El mio está ya en la imprenta. Le hice para ilustrarlo diez grabados en metal.
Bueno, hoy estoy contento porque te he escrito una carta decorosamente larga y contesto inmediatamente a la tuya. Quisiera que cuando esta llegase estuviese Evelina totalmente restablecida. Ella y tu recibid el saludo de Maruja y míos y tu el abrazo fuerte de:
Seoane
|
| 1957-00-00 |
|
|
| 1964-05-18 |
|
Ver
Transcripción da Carta de Seoane a Díaz Pardo. 1964 en 18/05/1964
Buenos Aires, 18 de mayo de 1964
Sr. D. Isaac Díaz Pardo
El Castro
Mí querido amigo:
Recibí tus dos cartas con los recortes de diarios de ahí. Continuamos pensando lo mismo que cuando llegamos, sin que la creación de Bancos de Galicia, ni la actitud de sus ricos, incluyo entre éstos a los que tú quieras, nos haga modificar de opinión. Cuando podamos, lo más pronto posible, nos vamos a esa. El trabajo en todo caso lo inventamos nosotros e inventaremos también los medios de continuar trabajando. Si ahí no pasa nada aquí tampoco y artículos como ese que envías de ese hereje señor Ribagorza que figuran a Dios como arrojando terremotos en lugar de atómicas y desconociendo geografía – Alaska en los lugares del terremoto está más lejos que Berlín occidental del país maldito y en esta ciudad no hubo terremotos – se publican en todas partes y aquí abundan en la prensa diaria, se escuchan por radio y se convierten en imágenes en los documentales cinematográficos. Con esos artículos contamos y contamos con mucho más, todos los que los imbéciles pueden publicar en el porvenir. Las ventajas son de otro orden. También sabemos que el clima de Galicia es propicio para el reuma y los fuertes catarros, pero el hígado y el corazón resultan aquí más vulnerables. Todo esto es verdad. Como es verdad que la gente ahí emigra como en el siglo XVIII o en XIX, o en 1900. Casi nunca se dejó de emigrar a Galicia. En la Argentina comienzan a emigrar ahora. Cerca de 4000 médicos argentinos trabajan en Estados Unidos, quién puede regresa a Europa, se va a trabajar a Alemania como los gallegos, o más lejos en Asia, a Israel. Si tú vuelves a Magdalena vente dispuesto a robar a los clientes, sin piedad, hasta dejarles sin nada, no pagar a los acreedores, burlar a otros comerciantes e industriales y convertir lo que ganes en dólares para invertirlo en otra parte, que es lo que viene haciéndose aquí desde hace años. El nuevo banco de La Coruña invierte el dinero del pueblo gallego en Zaragoza. Los bancos de Buenos Aires hace mucho que envían dinero al exterior y luego el Estado solicita préstamos al Fondo Monetario o a Estados Unidos. Si no los Bancos los más importantes industriales del país. 600 millones de dólares salieron en 1963 para el exterior sin control de ninguna clase. Querido Isaac, no compares un país a otro. No se trata de comparar. Se trata de darle un sentido a lo que uno hace incorporarlo a un pueblo y a una historia. Ni el artículo del diario, ni los proyectos de Paz Andrade, ni el banco que puedan crear un grupo de coruñeses para beneficiarse ellos, importándoles un rábano Galicia, pueden cambiarnos. Allá ellos. (A Paz Andrade continúo pensando en escribirle). Esta temporada tenemos aquí noticias que por lo visto no te llegan al Castro. Es una lástima porque crecería tu optimismo. En ésta los comerciantes e industriales venden sus productos unos a otros y unos a otros se pagan con pagarés y así llevan años intercambiándose productos y pagarés intentando incluirnos en ese círculo trágico. Un lugar cualquiera de la tierra es lo que uno quiera que sea. No tratamos de alcanzar el paraíso sino de enriquecer nuestra vida viendo de manera nueva el mundo que nos rodea. Uno puede alcanzar aquí, como quizá en otras partes, fortuna personal. Una riqueza que nos permita comprar muebles ricamente labrados, joyas y gobelinos, tener un confort de rey de minerales. Pero no podemos tener un tapiz tan deslumbrante como una niebla caída sobre las montañas de Galicia, alfombra tan lujosa como una ría, muebles que se equiparen a una mesa de pino blanqueada con lejía, ni un montón de joyas que puedan ser iguales en su belleza a una bandada de gaviotas o cuervos marinos. A ese mirlo que escuchaba desde tu estudio. Todo ese es un lujo supremo del que no podemos ahora gozar y es una riqueza que, cuando la siente, cuando la ve, tiene cualquier habitante de ahí. Siento que marche la gente de Galicia. Mis padres fueron también emigrantes en Buenos Aires y yo, a mi manera, también lo soy. Se trata de una enfermedad económica y mental de la que tienen la culpa los afortunados de Galicia. Los mejores están esperando tener Bancos para hacer algo que se pueda hacer sin casi dinero, en parte importante con dinero y con fe. Las mejores gentes se duermen con historia, alcohol y humor y reposan confiadamente en que el Estado les resuelva las industrias o los Bancos quieren tener un Estado al gusto de sus intereses. El Sr. Jesús, pescador de Rianjo, amigo de Dieste, es más importante que Illia. Tiene más talento y fantasía y sabe entenderse mejor que éste con un grupo de diputados o miembros del comité, con un cardumen de peces o con los delfines, lo que resulta más difícil y maravilloso. Yo no sé que voy a hacer regresando, no cuento desde luego con vender mi pintura ahí pues no la hago para satisfacer los ojos de los posibles compradores de esa, ni quiero que me den el dinero como a un mendigo vergonzante. Buscaré algo para vivir, encantaré merluzas en lugar de matarlas y hacerles ataúdes de plástico para conservarlas en frigorífico. Allá Álvaro Gil o los que son peores que él con su paraíso de vacas muertas y peces muertos queriendo unirlos a la memoria de –Alonso de Fonseca o del Mariscal Pardo de Cela. Yo me quedo con el Sr. Jesús o con el capellán radomante que busca agua para los pozos de sus vecinos con una plomada alemana. Todo esto lo escribo para responder a tu pesimismo, el que reflejas en tus cartas. De nuestra vida todo está lo mismo. Tengo que hacer dos murales nuevos y un álbum de grabados que me encargaron y al mismo tiempo continúo pintando. Me ofrecieron un banquete inusitado con discursos y todo. Laxeiro está realizando con éxito una exposición de óleos y hace quince días clausuró una de dibujos. Varela continua trabajando en su audición y Núñez Búa viene de vez en cuando a visitarnos y olvidarse algo, una pluma o los lentes. De vosotros todos y del Castro hablamos siempre. Estamos seguros que a vuestro lado hemos pasado los días más felices de nuestra vida de adultos. Os recordaremos siempre a todos, no olvidamos a nadie ni siquiera al perseguido Edoardo ni a la comadreja Ramoniña. Cuéntanos, no te olvides, si aparece a la venta algún terreno o alguna casa sobre la ría. Un abrazo de Maruja y mío para Mimina, para ti, Camilo, Rosendo y José y otro fuerte para ti de:
Seoane
Saludos a todos.
|
| 1964-09-03 |
|
Ver
Transcripción da Carta de Seoane a Díaz Pardo. 1964 en 03/09/1964
Buenos Aires, 3 de septiembre de 1964
Sr. D. Isaac Díaz Pardo
El Castro
Querido Isaac:
Recibí tus cartas y las notas de la exposición tuya, bien merecidas y que me alegra por si ellas, junto a la exposición coruñesa, sirven para alentarte a pintar más de lo que vienes haciéndolo en los últimos años. Yo estoy también exponiendo aquí con bastante suerte y por este año me quedaré tranquilo en cuanto a muestras, trabajando más lentamente en grabado y murales. Rematé, creo que te dije en otra carta, dos álbumes nuevos de grabados: Homenaje a Venecia y Bestiario. El primero sale en este mes y el segundo en diciembre. Son distintos a todos los otros, pues el de Venecia son solo paisajes y el segundo son animales inventados y, algunos, alusivos a cuestiones de nuestro tiempo. A Dieste le he escrito hace pocos días, supongo que habrá recibido mi carta y de Valentín no tengo noticias, como tampoco del asunto de los cuadros Supongo que todo irá bien. Por aquí está pronunciando conferencias Laín Entralgo. Hace unos días dijo una espléndida sobre Picasso, con alusiones a la actualidad. El público aplaudió hasta no poder más. También estuvo Chueca Goitía pronunciando otras, un cursillo en Tucumán, en la Facultad de Arquitectura, y estuvo según dicen, muy bien. Nuevamente es España que se levanta en América después de un cuarto de siglo de silencio, y, cuando nosotros, los que tenemos la edad de ellos, me refiero a los de mi edad, estamos gastados y cansados sintiendo la inutilidad de tantos años en América. Todo cuanto hicimos parece haber quedado a los lados de los caminos, sintiendo solo el ladrido de los perros. Sabemos lo de la emigración. Es verdad. Pero también lo es que siempre, ahora y antes, las gentes gallegas pretenden revolver su solución con el Estado en ligar de fomentar nuevas industrias y de ingeniarse recursos para evitarla. ¿Por qué los obreros han de trabajar ahí por un sueldo miserable si pueden vivir mejor en otros países? Las conservas gallegas, por poner un ejemplo, se venden al exterior a los mismos precios que las alemanas, pero a los obreros les pagan más, según parece, los conserveros de Hamburgo. De aquí también se marcha gente en cantidad a Estados Unidos, profesionales, técnicos y obreros cualificados. Se hacen campañas para evitar esta emigración, pero hasta ahora resulta inútil. ¿Qué se hace ahí? El mismo Valentín aprovechó el asunto de los emigrantes para acometer contra la ley de despidos. ¿Quién se molesta en modificar las condiciones de vida de los campesinos? No todo debe hacerlo el Estado. De algo deben servir, Ayuntamientos, Diputaciones, Cámaras de Comercio y de Industria y la iniciativa particular. Tú mismo te quejas de eso y te vienes aquí a perder la vida. Estoy decepcionado. Por mi parte cada año que pasa lo siento como algo precioso que no puedo aprovechar como quisiera. Las gentes se marchan de esa y otros quisiéramos irnos para ahí y no podemos. Es la locura.
Nos acordamos mucho de todos vosotros, de la fiesta de Sada y del globo del Castro. Nos acordamos de todo. Sentimos nostalgia del departamento minúsculo de Madrid y de algunas horas nuestras pasadas en La Coruña paseando a lo largo de Riazor. Cuando uno sueña con todo esto, como nos pasa a todos los que no hemos venido a hacer la América, siente su vida como un enorme fracaso. Somos ajenos a esa tierra no por ella, sino porque sus habitantes no necesitan de nosotros, no les importamos. Vale más una hora de vida en la pequeña playa de Fontán viendo los montes lejanos y el mar, sabiendo que esa tierra es la de la sangre de uno, que un año en Buenos Aires. Ahí le crecen a uno fantasías imposibles en esa otra tierra, seca y sin historia que le interese a uno. Bueno, creo que te di bastante la lata, pero estoy contento de distraerte de la fábrica y de que no estés de acuerdo conmigo y no puedas discutirme.
Un abrazo de Maruja y mío para Mimina, Camilo y José y para ti de:
Seoane
|
| 1965-08-12 |
|
Ver [Carta mecanografada con firma autógrafa]
Transcripción da Carta de Vilanova a Seoane. 1965 en 12/08/1965
Bahía Branca, 12 de agosto de 1965
Amigo Luis:
Ehí che mando o artigo pra revista. Pensaba faguer outro encol do sesquicenteario da morte de Porlier ou do bicenteario da fundación da Academia de Agricultura de Galiza, mais salíanme moi longos, e tendo en conta que o próximo número terá que estar adicado principalmente ás Xornadas Galegas, preferín faguelo curto.
Ademais estou pouco pra istes mesteres, pois tiven unha brutal contrariedade na Universidá, pois nomeáronme Rector do Colexio adscripto de Río Gallegos e teño que trasladarme alí, onde pasarei probabelmente o que resta de ano, co que o meu desexo de entregar o libro no mes de outubre sofre un golpe cáseque mortal, polo que teño que acabalo prescindindo de novas aportacións que estimaba indispensábeles. Xa te podrás maxinar canto me entristurou e desespera iste novo bodrio que me botaron a costas. En fin, gaxes do oficio.
Xa te tendrei ao tanto diste choio malaventurado.
Unha forte aperta do teu invariábel amigo
A. Vilanova
|
| 1967-03-04 |
|
Ver [Carta manuscrita]
Transcripción da Carta de Núñez Búa a Seoane. 1967 en 04/03/1967
4/3/67
Querido Luis:
Con ise articuliño daraste conta da razón pol-a que non contestei axiña á tua carta. Onte regresei de Bs As., do sanatorio Antártida, onde estiven 11 días. Parez que a hernia vai a quedar acochada. Agora, con Laxeiro, Cuadrado, Abraira, etc., etc., vamos a facer a Sociedad de los excollombaos galaicos. Se cadra gañamos os eleiciós do C[entro] G[allego]. Xa sei que víchedes á miña xente. Eu teño mentes de ir a Europa en maio. Veremos como ando de folgos e de cartos. Ises brutotes do derradeiro Correo contra o teu sucesor debe ser cousa de Prada. Voulle a decir que reproduza ise artigo de Guieiros. É o que ti me deras pra El Día e que alí lle paresceu moi político, pol-o visto, según me dixo Canabal. As eleiciós do C. G., ausente e “calado” Villa, gañaronas Andrade e Vidrierita, que visitaron un por un ós amigos e clientes de Pepe cunha carta amañada por iles. O segredo estaba na enemiga de Pepe pra Prado e os Pérez, donos con Reboreda de “Galicia”. A ausenza forzosa e o silencio, supoño que querido, de Pepe, deixoulle o camiño ceibe a Andrade e Vidriera, e Mourente gañou por 130 votos. As maniobras dos mandatarios de Villa deulle uns 2.000. Pepe voltou; dise nemigo de Mourente, eu non dubido; pro está calado, non pode e non quer desautorizar ós seus “mandatarios”. En fin, eu nin falar quero de todas istas porcalladas. Mandeille un artigo pra ti a Míguez. Pra Maruja e pra ti apertas tensas.
Pepe
[Anexo.]
[Artigo de Luis Seoane, “El pensamiento de Castelao”. Guieiro, sección “O pensamento galego”, p. 5. Anotación manuscrita: Nbre 1966]
El pensamiento de Castelao
por Luis Seoane
(Especial para GUIEIROS)
En París acaba de publicarse una antología del pensamiento vivo de Castelao, El pensamiento político de Castelao, realizada por el joven escritor coruñés Alberto Míguez sobre el libro publicado hace años en Buenos Aires, reeditado hace poco, “Sempre en Galiza”. Le precede un acabado estudio sobre la ilustre personalidad del escritor, artista y político gallego, del mismo antologista, en la que destaca el aspecto universal, peninsular, revolucionario, del pensamiento de Castelao generalmente interpretado como simplemente destinado a la consecución de una Galicia modificada administrativamente, autónoma en algunos aspectos de esa posible administración vigilada por un poder central y detenida en el tiempo, en su presente, en cuanto a su economía y vida social. La culpa de esta interpretación del ideario de Castelao la tienen, en general, sus mismos admiradores, más preocupados por reformas formales en cuanto a Galicia, administrativas dijimos, que por una verdadera transformación capaz de hacer olvidar la estructura medieval, anacrónica en bastantes aspectos, que fundamenten su actual realidad. En la emigración sólo parece recordarse de Galicia lo que constituye su aspecto idílico, las suaves montañas, los verdes valles, los alegres bosques y la extensa puntilla que forman la[s] rías en casi toda su costa, dejando que el mar disuelva sus espumas en las playas y entre las rocas. Pero nadie parece recordar el otro paisaje, el de los precipicios montañeses, el del mar de tormentas y naufragios, el de los bosques oscuros que guarecen al jabalí y al lobo, el de las nieves inhóspitas y de las interminables lluvias. Castelao vio también este paisaje y su correspondencia humana. Asistió, en el límite de su juventud, a los levantamientos campesinos que agitaron Galicia hace cincuenta años, con su rosario de muertos en refriegas con la Guardia Civil, en Nebra, en Sofán, en Narón... De aquellos años, (1916, 1917, 1918), son los dibujos que recoge en el álbum “Nós”, con los que incita a la rebelión. Un dibujo que representa a un campesino pensativo, con la cabeza apoyada sobre los brazos cruzados sobre un gran hacha, expresa la siguiente reflexión: “Y que su brazo solamente sirva para abatir árboles...” En una estampa tierna, como muchas de él en las que gustaba dibujar niños, dos huérfanos, o tal nos parecen, en el camino de la iglesia que se anuncia por un alto ciprés, expresan en la leyenda: “¡Un Padrenuestro por los que murieron en Sofán!”. Es este un dibujo anterior, en el orden del álbum, al de una campesina que reza rodeada de sus tres hijos para que Dios los libre de la justicia. Coinciden estos dibujos con los años de las rebeliones campesinas gallegas, surgidas esporádicamente y como reacción a abusos comarcales, independientes unos de otros, no sujetos a una organización que las abarcase a todas, y a la crisis en algunos países americanos donde habitaban numerosos emigrantes gallegos que hace que Castelao reflexione, también en dibujos, sobre el triste destino del emigrante. En el prólogo de su álbum “Nós”, el artista afirma: “Yo no quise cantar la delicia de nuestras fiestas, ni la hartura de los casamientos, sino las tremendas angustias de cada día de los labradores y marineros”, añadiendo: “Algunos espíritus sensibles que lloran por la melancolía de los tangos y de los fados, encontraron desmedido este dolor de mis estampas; otros espíritus inertes vieron poco patriotismo en el afán de ser verdadero”. Pues bien, este Castelao fuertemente emparentado en su intención con los dibujantes franceses de “L’assiette au beurre”, pero en general menos demagógico que éstos y más rebelde en la calidad de su dibujo, familiarizado aquellos años con el modernismo de Munich, va resumiendo su pensamiento con respecto a la renovación política y social de Galicia. De ellos se nutre tanto como “Sempre en Galiza”, la enorme cantidad de leyendas posteriores a sus otros dibujos publicados en la prensa gallega y los casi finales, en su obra de artista gráfico, de los álbumes de la guerra. A ellos hay que atender en primer término cuando se trata de establecer el pensamiento social del artista, tan hondo como su pensamiento político. Su galleguismo no consisitía en dotar a Galicia de un nuevo ornamento administrativo capaz de satisfacer a una minoría que, en sus preocupaciones de todo tipo, no difiere demasiado de las que poseen los que detentan poder en la sociedad gallega actual. Consistía en mucho más, y eso es lo que ven en la actualidad los jóvenes gallegos como Alberto Míguez. Castelao sabía de la existencia de esa Galicia idílica a que antes nos referimos, pero no podía gozarla por la presencia constante de esa otra a que se refiere en el prólogo de “Nós” y que, medio siglo después de publicado este álbum, no se ha modificado demasiado.
|
| 1970-10-02 |
|
Ver
Transcripción da Carta de Seoane a Díaz Pardo. 1970 en 02/10/1970
Buenos Aires, 2 de octubre de 1970
Sr. D. Isaac Díaz Pardo
El Castro
Querido Isaac:
Te escribí dos breves notas con motivo del fallecimiento de Antonio Baltar, y de la nota canalla sobre Rafael Dieste en A Nosa Terra. Me gustaría saber quién fue el informante que estuvo el día de la inauguración en esa. El que lo contó aquí fue Moisés da Presa, con seudónimo. Te enviaré la ficha de Cao tan pronto pueda encontrar la revista en Buenos Aires. Tiene que ser en la primera época de El Eco de Galicia, mil ochocientos ochenta y pico, cuando él la dirigía, antes que cediese la dirección y propiedad de la publicación a Castro López. Recibí una carta muy simpática de Xosé sobre el Museo, le contestaré estos días. No te preocupes por la revista del C[entro] Gallego. En general vistas las notas publicadas ahí y a falta de ellas en Buenos Aires puede uno suponer que no sea necesario un nuevo museo en Galicia, ni los otros que existían, ni una fábrica como Sargadelos, ni nada. Pero es que creo que los periodistas y los escritores tienen sus propios temas que desarrollar y no hay motivo alguno que los aparte de ellos. Por otra parte por esas notas que vine leyendo de los que escribieron hasta ahora sobre su inauguración nadie sabe lo que es un museo, o parece no saberlo, ni la importancia que esta institución tiene en la vida cultural contemporánea. Pasa en esto como en cuestiones de arte. Se repiten los nombres de las gentes por inercia y por falta de juicio propio. Era más cómodo alrededor de 1920. Todo estaba clasificado, existían el escultor de la raza, el escritor de la raza, el pintor de la raza, etc. Era mucho más cómodo. También el caso del museo. Un museo antes era una colección de obras de arte del pasado, y un director tan museable, tan del pasado, como las obras que cuidaba. Siento las dificultades que tienes con la fábrica y tu sujeción a ella. Cuéntame cómo vas resolviendo los problemas. Llegó el Ingeniero Díaz, viene entusiasmado de la fábrica y del museo. Ahora acaba de salir para Galicia Vilanova, va a ver a su familia a Orense aprovechando las vacaciones de su Universidad. Estas son las noticias últimas. Con éstas te va la colaboración terminada para L[aboratorio de] F[ormas]. El título en general es “Notas encol do arte galego e sobre o Museo Carlos Maside” y se divide en dos partes, la primera esta que te envío hoy con el subtítulo de “Encol do arte galego”, y la segunda la que ya te envié con el de “O Museo Carlos Maside”. Creo que esta de hoy queda interesante y sirve más, supongo, de levadura para despertar inquietudes que de historia, aunque doy muchas noticias que puedan servirla, algunas absolutamente desconocidas o por lo menos olvidadas.
Esto es todo por hoy. Tienes ahí una carta sin contestar. A lo mejor llega respuesta estos días, cruzándose con esta.
Un abrazo fuerte para todos y para Mimina y para ti de Maruja y mío:
Seoane
|
| 1972-03-10 |
|
Ver
Transcripción da Carta de Seoane a Díaz Pardo. 1972 en 10/03/1972
Buenos Aires, 10 de marzo de 1972
Sr. D. Isaac Díaz Pardo
El Castro
Querido Isaac:
Cuando te envié noticia de los derechos de Ribadeo Antiguo me olvidé de enviarte algunos datos sobre Francisco Lanza, que pueden serte útiles para la noticia que hagas sobre él. Ahí van: Falleció el 13/I/1951 en Buenos Aires. Trabajó, durante muchos años, en los diccionarios de la Editorial Sopena de esta ciudad. Fue secretario de redacción de las revistas Aquí está y Leoplán en las que publicó numerosas crónicas sobre Galicia. Tradujo, para diversas editoriales, obras de Eça de Queiróz. Al llegar a Buenos Aires en los primeros meses del 31, colaboró en el semanario Galicia de la Federación de Sociedades Gallegas y durante algún tiempo, pronunció conferencias referidas a Galicia en instituciones gallegas de esta capital. Luego de fallecido, “Ediciones Galicia” del Centro Gallego de Buenos Aires, publicó su libro 2.000 nombres gallegos. En Ribadeo, antes de emigrar, fue director de un periódico cuyo nombre tienes que averiguarlo ahí. Esto es todo. Te envío el recorte de La Nación referido a un museo rodante en París. Idea expuesta por nosotros hace más de un año en L[aboratorio de] F[ormas].
|
| 1975-02-14 |
|
Ver [Carta mecanografada con firma autógrafa]
Transcripción da Carta de Pérez Prado a Seoane. 1975 en 14/02/1975
Buenos Aires febrero 14 de 1975
Mi querido Seoane:
Circunstancialmente varias y, creo que debo aceptarlo, un poco de resistencia interior, demoraron esta carta imprescindible. Cuando me llamó usted antes de partir, le dije que hubiésemos tenido que hablar en eso días y –añadí– trataría de reemplazar ese diálogo con una o más cartas. Y aquí me tiene, cumpliendo con esa necesidad que es también una obligación; escribo en mi bufete hospitalero, en un pronto, sin buscar elegancias y apenas levantando mi cabeza sobre un mar de inquietas dudas. Trataré de ser claro, sincero como lo fui siempre que pude y ahora sé que puedo y debo. Le pido que con su tradicional franqueza me responda; sus consejos, absoluciones o palmetazos serán por mí bienvenidos una vez más y de todo corazón.
A riesgo de fatigarlo, será menester un poco de historia. Usted conoce a Jorge Prelorán y a sus deseos de filmar una película sobre nuestra Tierra y pueblo; es, creo, uno de los frutos que ayudarán a perdonar las muchas faltas de mi librito, pues en él descubrió este niño grande a nuestra Galicia y empezó a dolerle nuestro drama. Pero entre los sueños del filme y su concreción mediaba un abismo de millones que sólo pudimos rellenar con amistad y fantasía. El asunto trascendió, sin embargo, y lo comentaron algunos paisanos. Por fin y como residuo, quedó en el aire la sensación de que yo conocía a un gran experto en cine –y, para colmo, americano– a quien las cosas de Galicia interesaban. Y un día, en el Centro Gallego, me abordó Valentín Fernández con la pregunta de si a ese amigo que decían que yo tenía podría hablársele de un trabajito profesional: el de poner en mínimas condiciones potables unos cuantos metros de película que guardaban en el Orensano.
Y lo puse en contacto con Jorge y vimos ese material. Castelao aparece algunos segundos, el resto son escenas donde con gran tenacidad y cómplices sonrisas aparecen y desaparecen –y, fatalmente, reaparecen– el señor Puente y el señor Prada más algunos otros, menos perseverantes. Ese malísimo documento, al que no falta cierta macabra inocencia, incluye como agregado metros filmados en Galicia y en España donde con buena vista alcanzan a verse lugares en los que vivió Castelao.
Prelorán dijo que no quería hacer, a estas alturas de su vida y evolución creadora, tareas como ésta que le pedían, de mínimo profesionalismo, aún si cumplían con las amenazas de pagarle bien. Él buscaría un amigo capaz y esa compaginación, pegoteos y mínimas tijeras que pedían los dejaría satisfechos a corto plazo y costo. A esta declaración de asepsia o voluntad artística siguieron días y semanas de avances y retrocesos, danzas y contradanzas cuyo detalle menudo es inútil. Lo cierto es que, paso a paso, con americana tenacidad por el lado galaico dirigido por nuestro robusto paisano y con barrocas gallegadas por cuenta del indeciso Jorge, llegose a un acuerdo muy alejado del proyecto original. Prelorán, a quien entre tanto zambullí en el mundo plástico de Castelao, filmaría una película con toda libertad y como él sintiera la cosa. Sólo pedía un algo así como una beca, una asignación mensual capaz de mantenerlo durante los seis meses previstos fuera de otros compromisos y dedicado, pues, plenamente a su nuevo personaje. Habría que pagar las facturas que apareciesen en concepto de película –en blanco y negro, pero muchísimos rollos– y quizás otros gastos. (Para dar a usted la información más completa: los honorarios totales de Prelorán fueron por él fijados en dos millones y medio, que prefería en cuotas mensuales durante el semestre) Jorge pidió todo el material gráfico posible, independencia y un asesor que trabajaría duro y en equipo durante los seis meses y que él elegiría. Por supuesto que resulté yo y que abrumado por las dudas y las reservas que usted supone ni siquiera acepté: simplemente descubrí que estaba metido en el asunto sin remedio. Alcancé, sí, a declarar exigencias mínimas: yo colaboraría si entendíamos todos que se trataba de una película de Jorge Prelorán sobre Castelao; empresa que requería dineros, materiales y cierto asesoramiento; que como en cualquier trípode bien equilibrado cada una de las patas valía tanto como las otras y sólo valía en conjunto; nadie, pues, fuera de Prelorán y en tanto creador, podía llamarse campeador en la odisea. Exigí también libertad para moverme por sobre los valados, los muros y los fosos que separaban a quienes pudieran colaborar o a quienes yo debía informar. Hablaría con todos y con la mayor franqueza; así lo hice y hasta ahora sin tropiezos. Prada, Faustino Iglesias, Abraira, Pita, el Tacholas, etc.., me ofrecieron lo que tenían luego de conocer de qué se trataba. Se realizaron las filmaciones. En lo de Prada, por ejemplo, sudamos varias horas bajo lámparas y por fin le quedamos dos veces la instalación eléctrica. Con artes diplomáticas que hubiera consentido Gondomar, pero con la mayor limpieza y claridad pasé de Fulano a Zutano que se detestan y de Mengano a Perengano que no pueden verse. Al parecer, todos comprendieron como traté de convencerme yo de que se trataba de una oportunidad para divulgar la obra de Castelao y que no era el caso de hacerle el caldo gordo a nadie aunque a la postre se lo hiciéramos... Actué con una voluntariosa inocencia y con una instrumental ingenuidad, pero sin ocultar, ante cada uno de los bos e xenerosos, mis dudas y recelos.
Llevamos gastado lo que a mí me parece mucho dinero. Hay pilas de rollos filmados y estamos a pique de terminar con el registro gráfico; la casa de Prelorán es un museo de material tridimensional aunque no creo que podamos mostrar nada muy original. En fin, pronto vendrá la tarea en sí y quien sabe qué con ella. Trataré de salvar para nosotros a la película. Jorge puede hacer otra gran obra de arte de las suyas, quizá, pero si alcanzo mi propósito, no quedará el filme en eso, con ser tanto, y llevará expresado el compromiso ineludible.
Seoane: retomo la carta unos días más tarde. La independencia que goza –por ahora– Prelorán, me tranquiliza por un lado y me inquieta por otro. Es una especie de fértil retiro donde no llegan las interesadas presiones y es una patente de corso que Jorge puede usar como un niño en una confitería: probando lo que solicita el gusto o el capricho y dejando a un lado, quizás, el alimento de substancia. Claro que soy yo quien tendría que guiar a Jorge y darle un rumbo a seguir, una inexcusable melodía a tocar para que la adorne, si quiere, con variaciones y genialidades. Pero no es fácil, ya lo veo. Ayer, por ejemplo, pasé unas seis o siete mortales horas para convencer al barbado de que lo del 28/6/1936 es el meridiano al que corresponde ajustar el tiempo de la película. En otros términos: que hasta esa fecha se trepa por distintos caminos de diferente conciencia y desde allí se baja lentamente. Y que tanto la subida como el descenso existen y cobran sentido contempladas desde la cima. Y que luego de aquel 28 de junio y en dramática dialécticas con las Españas y el mundo entero se pierde con un juego de altibajos donde alternan los zumos frescos de la esperanza con las amargas hieles de la impotencia y los vidrios molidos de la tradición.
Como Jorge es, además, músico, creí lícito apelar a metáforas de pentagramas y le dije que, a mi juicio y aparte de todo lo que inventara su genio y enriqueciera la línea interesaba, sobre todo, esa línea: un crescendo donde hasta el clímax jubiloso, un calderón de hora estelar y epifanía; y un descender quebrado, luego. En esa lisis, el nervio vertebral de nuestro drama concierta su diálogo con la esperanza escuchando los ciegos instrumentos: desde las trompetas claras y los timbales limpios al ovillo enfermizo de tantos y tantos violines sin que falte la prestidigitación de las arpas. En fin: Gondomar tratando de venderle whisky a su Graciosa Majestad, sólo que con un propósito nada tabernario. Y Prelorán, que naturalmente carece de mucho de lo que nos sobra y quiere a nuestra Tierra, pero todavía ella no le duele, respondía con iracundas genialidades y afirmaciones técnicas. ¡Eso no es cine! ¡Eso carece de ritmo cinematógrafo! ¡No se puede; no tengo, no veo, no sospecho imágenes para dar fondo a esa historia! Pero creo que lo dejé preñado: me pidió, al fin, agotado y meditabundo, una suerte de guión esquelético donde yo, para su información, le diese formalmente mi idea de lo que tenía que ser la película. En eso estoy.
Quizá dentro de algunas semanas y seguramente dentro de un par de meses sabré con alguna certeza si el medio año que le regalo a esta patriada está justificado. Y usted conocerá entonces mi desaliento, mi conformidad o mi esperanza.
Con el afecto de siempre y con mis cariños para Maruja le envío un apretado abrazo.
Antonio
Antonio Pérez Prado
Salta 760, 3ºB
Buenos Aires
P.S. En un momento, se entreveró en el proyecto S. Feldman, quien tiene una gran experiencia en lo que llaman ellos animación (o sea, filmar estampas, dibujos, etc.). Hasta llegó a pedir un millón de pesos en concepto de honorarios y se aceptó su ingreso al equipo –y todo por sugerencias del propio Prelorán–; sin embargo, se apartó luego, excusándose por su mucho trabajo. Alcanzamos a charlar y me dijo del cariño y admiración que por usted siente. Y, por fin y al fin, tome al pie de la letra todo lo que le dije y no acepte por ahora otras versiones... que ya las vi impresas y no del todo veraces.
|
| 1975-09-02 |
|
Ver [Carta mecanografada con firma autógrafa e correccións manuscritas]
Transcripción da Carta de Pérez Prado a Seoane. 1975 en 02/09/1975
Buenos Aires, 2 de septiembre de 1975
Mi querido Seoane:
Hace ya largo tiempo recibí su carta. Hoy, como en aquella mía que usted contesta, vuelvo a mis tribulaciones cinematográficas.
Con mil inconvenientes, con periódicas glaciaciones, con prolongadas y vociferantes sequías, con desalientos aluvionales y con varias y firmísimas determinaciones –por cuenta de Prelorán y por mi humilde cuenta– de plantar, abandonar y entregar, quizá con un suspiro de alivio, todo el material filmado, seguimos adelante con nuestro Castelao. Y ahora y aunque parezca mentira –a mí me parece un sueño– estamos ya en la última etapa y es más fácil terminar la obra que dejarla morir nonata. La filmación que resta será la de algunas fotografías que aparecerán en nuestras excavaciones de periodismo arqueológico; unos segundos más o, como diría nuestro barbado Prelorán, algunos pies de film y listo. Tenemos lo suficiente para cien minutos de proyección; el material desechado no es mucho: quizá otro tanto. Esa relación de 2 a 1 es muy económica y debemos agradecérsela a Jorge quien ahora es medio gallego y del todo galleguista. Él supo disparar su cámara con acierto sobre los documentos que allegamos entre todos, batiendo la selva de papel. El ojeador más fértil, Roberto Rodríguez, encargado de la biblioteca del Centro, mostró un ansia venatoria indeclinable.
Yo soy el autor del libro, según rezan los carteles. Mi oficio, sin embargo, tiene más requilorios y fue más complicado; pues debí meter en el asunto a Prelorán, adobar y condimentar a nuestro gusto la marmita, luchar en dos frentes principales y en multitud de secundarios y demostrar, en fin, que la raza de los Gondomares dura tanto como nosotros. A veces, lamento no haber escrito un diario, un journal de la película; otras creo que hubiera sido casi imposible derramar en papeles tantas incidencias y tantas malas sangres, fatigosas dialécticas y tornadizas meteorologías. Pero no sé si alguna vez, con más recuerdos que documentos, no me pondré y, al volar de la máquina, no dejaré crónica del periplo. Le aseguro que tendría su interés y, por lo menos, justificaría tal cual defecto o exceso.
Castelao irá en dos grandes rollos: primera y segunda parte. En 35 mm lo común es tener dos proyectores a mano; en 16 mm eso no suele ocurrir. Hay que contar con un intervalo, pues, que sería brevísimo en caso de no rebobinar enseguida. La banda sonora es del tipo llamado internacional, para distintas versiones. Por ahora grabaremos dos: castellano y gallego.
El orden que sigo en el relato es el lineal y cronológico, casi siempre. Fotografías de Castelao, sus dibujos, las fotografías de personajes o sucesos que fueron importantes en su vida y en lo que más importó a su vida; algunos metros de película que nos lo muestran en viajes, inevitables banquetes y hemerotecas. Ese material gráfico es la imagen que apoyan meses de librerías, archivos y principales: la de Castelao y la del relator; muchas otras, diversas, recitan los famosos epígrafes. Si estuviéramos filmando un libro mío cualquiera, previo y completo, las cosas me resultarían menos inquietantes. Yo sería el autor de unas letras y Prelorán buscaría los señores que las pronunciaran y los escenarios en que lo hicieran. Pero nuestro camino discurre exactamente al revés. Encontramos las escenas, los documentos gráficos y debemos armar –y modificar continuamente, sin perder el norte– la historia para sacarles provecho y ensartarlos como perlas. Imagine mis piruetas.
Después de no pocas escaramuzas iniciales y de un paciente trabajo doctrinario que me dio al fin sus frutos en Prelorán, conseguimos armar una estructura con ritmo cinematográfico –a pesar de la sofocante mayoría de escenas fijas– y, creo, eficaz. Quiero decir que cualquier persona de mediana sensibilidad y completa ignorancia en la materia puede tolerar sin fatigas esa hora y media y ya no puede ignorar quien fue Castelao y cual su lucha y cuales los problemas de nuestra patria gallega.
La película empieza con fotografías de la niñez de Castelao y con su voz. Todos los parlamentos que dice esa voz en primera persona están sacados textualmente de sus obras: libros, discursos, papeles diversos. Yo traduje con fidelidad y recorté con intención y de la manera que convenía según nuestro propósito y las posibilidades de imagen con que contábamos. Prelorán fijaba los estrechos límites temporales. Así Castelao, con fragmentos de su obra, nos cuenta su vida y explica lo que mostramos ayudado por el relator. Pero esa estructura debía contener su mensaje patriótico en forma clara y agónica, dramática. Y yo tenía que hallar la manera de representar o encarnar de algún modo la tontería centralista, la españolada de chafarrinón, el menosprecio de corte. Y entonces, y para los años que llegan al advenimiento de la Segunda República, elegí como figura contrapuntística a don Alfonso XIII. Con la imprescindible y santa pequeña injusticia y perdonable malicia que tienen inevitablemente estas cosas, elegimos entre sus muchas fotografías aquellas que lo muestran en sus diversos años y en su constante bobalicón perfil. Atusándose el bigote en una, vestido como un polista británico en otra, al comando de un luciente automóvil en esta, empingorotado y con charrateras; en un sarao, en un arenal de Marruecos o dando limosnas; en una corrida de toros, en el palacio, en el hipódromo. No es mucha imagen real en total computable, pero cada una de las veces en que interrumpiendo el relato aparece Su Majestad unos compases de pasodoble torero añaden su bronce y su chunga al contrapunto. El ser contemporáneos, tocayos y el haber coincidido etapas importantes de sus vidas en fechas muy cercanas (y el tener muchas fotografías del Borbón, claro) me incitó a brindar a nuestro paisano tan elegante partenaire. Conseguí además, espero, gracias al rey y a sus veleidades, sus tropiezos en Marruecos, sus lances políticos y su política de reinado, mostrar con cierta agilidad esa historia que vivió España y el mundo en los años que van desde Rianxo a esa primavera del 31. Después, apoyo mi contrapunto en los grandes acontecimientos y en algunos de sus protagonistas; el relator apostilla las imágenes del bienio negro, de los estatutos y del Estatuto, la Guerra de España, la Guerra Mundial y el triunfo, la postguerra y la derrota.
Prelorán grabó muchas voces buscando a la de Castelao, que no se pretendía omitir y ni siquiera evocar. Quería un hombre viejo, que no fuera ni se creyese actor, ni locutor. En la del señor Baltar –quien ya dijo todo el texto de Castelao– cree Prelorán haber hallado lo que buscaba. El relator debía ser más joven, con voz y acento diferentes. Luis Medina Castro fue el elegido y ahora ensaya mi texto. Luego, como dije, muchos anónimos cuyo timbre o estilo encajan en los epígrafes. La banda sonora –que incluye música– es cosa de Prelorán y del asesoramiento que me permita.
La tarea de Prelorán ha sido –y es– formidable. No puedo imaginar a nadie tan atrapado por una vida de la que no tenía sospecha y hasta por un país en cuyas venturas y desventuras lo introdujeron no hace mucho mi librito y nuestras charlas. Sus ahogos económicos –aún los domésticos– fueron muy grandes en estos malos tiempos y, con la inocente blandura que usted diagnosticó, Jorge fue lastimado muchas veces por las actitudes del entorno que usted, asimismo, tan certeramente pronostico. En gran cariño y respeto trabajamos durante meses con algunas crisis de su parte. Hace unos días, y sin que esto lleve relación directa con nuestro trabajo, pero sí en forma de bienvenida compensación y alivio, Jorge acaba de ganar (por segunda vez) la beca Guggenheim. Tratará de cumplir la mayor parte de su término en la Argentina.
Quizá, luego de los primeros y muy difíciles momentos, los inconvenientes más grandes que tuve con Jorge fueron debidos a un violentísimo celtismo que contrajo en las páginas de Castelao. Su parte de sangre irlandesa entró en ebullición y pronto mostró un fanatismo digno de cualquier troglodita de la Cova Céltiga. Y hasta con la ayuda de Simón Feldman imaginó una serie de mapas animados con los más peregrinos desplazamientos de las célebres tribus. Llegamos a una etapa en que los celtas y su influencia parecían bastarle para explicar todo y a mis violentos contraataques respondía con santa indignación, hoscos silencios y renovadas guerras y guerrillas. En su casa de él y en la de Simón o en cualquier lado mientras filmábamos –él por los celtas y yo aliado a cualquier otro pueblo histórico que me viniese bien o sólo, a pie firme– luchábamos con denuedo y sin cuartel. Temía yo y temo, pues Jorge me parece incurable celtómano y didactomaníaco, que se malograra nuestro esfuerzo y en especial su magnífico esfuerzo al seguir cualquiera de las teorías históricas más o menos tópicas que luego pasan o pasaron de moda, amén de aguar el mensaje y ablandar el carozo. Y, mañosamente y sin que me faltara razón, le decía que una cosa es el celtismo –actitud emocional y hasta postura existencial muy digna y aún política, si a mano viene– y otra son las precisiones eruditas sobre temas que ni él ni yo dominábamos y sobre los que, para colmo, no había acuerdo. Y que si todo lo que sabemos o podemos llegar a saber sobre los misteriosos celtas y los indudables romanos y los suevos y todos los que usted quiera se demostrara falso o cosa de fantasía y sueño, no por eso iban a terminar o torcer su modo esas injusticias que denunciábamos ni desaparecería con un suspiro esa nación que defendíamos. En verdad, creí muchas veces haber derrotado a los queridos celtas y otras tantas volvían ellos y acometían mandados por el barbado Prelorán (¿No será Breogán?) y hasta por Simón quien armó con su entraña pétrea un inesperado celtismo. Créame Seoane que si los celtas hubieran tenido tanta resistencia e insistencia como la de estos buenos amigos en el día de hoy y en nuestra Galicia no hablábamos ningún latín corrompido sino algo así como el gaélico.
Prelorán es, como usted sabe, muy trabajador, muy ingenuo y hasta inocente. No puede ni pretende usufructuar grandes lecturas ni mayores erudiciones, pero cuando se le mete una idea entre pelos y barbas es de ver como echa luego raíces y lo mueve a lecturas atragantadas, y florece y frutece y vierte por fin sus jugos en una suerte de breves trabajos cuidadosamente mecanografiados y sometidos, con toda gravedad, a mi crítica. ¡Y menudas angustias las que me dan esas prosas! Esas afirmaciones impávidas que debo atenuar para eludir el traspiés o los azotes de cualquier crítico; esas detonantes ingenuidades quizás inofensivas en un cine-club, pero suicidas frente a otros públicos más sólidos y esos crasos errores que debo tratar suavemente con injertos, barroquismos y sutiles alquimias y procurando no lastimar... Y no hay más remedio que hacer la cirugía porque los trabajosos trabajos de Jorge son la base o el texto mismo que imagina para comentar su lenguaje cinematográfico, sus escenas filmadas, expresión ésta sobre la que reina con absoluto imperio y de la que es más celoso que Otelo. Con aparente docilidad y sin tontas veleidades literarias (Jorge carece –¡felizmente!– de cosquillas) Prelorán acepta mis recortes o mis rechazos y ortopedias, pero vuelve luego con otro texto y torno yo a mis cosméticas y podaderas. El proceso tiende a repetirse y adquirir la mecánica del cuento de la buena pipa y, en cuanto me descuido, de sutil contrabando y con nuevas ropas trata Jorge de volver a pasar un argumento que le suena bien o un clan entero de celtas.
Este didactismo de Prelorán me saca el sueño y me hace temer empresas tan gratuitas como las de explicar que el Mediterráneo está rodeado de tierra y, para colmo, relleno de agua y otras enfadosas disgresiones. Como Prelorán no andaba muy enterado de las andanzas de todos esos iberos, celtas, romanos y bárbaros, moros y cristianos, Prelorán cree su deber exponer el asunto a la manera audiovisual para beneficio y remedio de quienes padezcan esa misma falta. Y como Prelorán no conocía nuestra tierra, sus gentes y su drama, él cree lícito admitir en ambas primitivas inocencias un nexo causal. Y –repite– para conocer Galicia es necesario saber que es Galicia (lo que en su idioma significa tener una idea de su historia... si fuera posible con mapas animados por el amigo Feldman). En fin, que termino usando contra todos aquellos pueblos la energía con que luché contra nuestros celtas. Pero no será fácil impedir algunos mapitas –temo– y haré lo que pueda por evitar que nos den al traste con el esfuerzo y terminemos provocando la zumba de los inteligentes y el aburrimiento de los simples. ¡Qué falta me hace usted, Luis, en estos momentos! Estoy solo en la parte que de verdad interesa y soy el único que puede manejar el negocio y salvar nuestras almas y llevar las aguas discretas a nuestro patriótico molino.
Seoane: quisiera lograr una película rescatable, eficaz, decorosa, permanente; y lo quiero sobre todo por usted y también por Eduardo quienes, en estos Buenos Aires me desbravaron un poco en galaicología y me abrieron generoso crédito de amistad y confianza. Entiendo que nosotros, los hijos de gallegos que llegamos a su lado, tenemos el deber de retornar una obra que justifique tan altos magisterios. Y si meu señor Sant-Yago me da forzas, como a Gaiferos, llegaré, no al Pórtico de la Gloria, pues no tengo para el pasaje, pero sí quizás a salir del anónimo etcétera y ser nombrado en la Enciclopedia Gallega (ver art. sobre Alén Mar...)
Un gran abrazo. No gaste su tiempo en contestar, salvo para ordenarme lo que fuera o para darme un consejo sobre toda esta lata. Quiero decir que mucho quisiera unas líneas suyas, pero no me atrevo a pedirlas.
Cariños a todos y muy especialmente a Maruxa.
Pérez Prado
P.S. Si todo anda bien, creo que la película podría verse allá en noviembre. (Prelorán insiste en procesarla en el exterior, para mejor calidad; eso puede demorarnos, pero no creo que más allá del citado mes).
Salta 760, 3ºB
|
| 1976-08-05 |
|
Ver [Carta mecanografada]
Transcripción da Carta de Seoane a Palmás. 1976 en 05/08/1976
Buenos Aires, 5 de Agosto de 1976
Sr. Ricardo Palmás
Londres
Querido Palmás:
Recibí su carta de hace algo más de dos meses que no contesté, hasta ahora que me dispongo a hacerlo, por esa falta de ánimo que muy lentamente va dominando como una enfermedad, lo es, a todos los porteños. La actualidad nos confunde y domina y es bastante peor que la droga más nociva. Recibí estos días su libro Castelao: prosa en el exilio, que es un gran libro. Muy bueno el estudio de su labor literaria en el exilio del prólogo y la reunión de los artículos, breves ensayos y conferencias que fue haciendo a medida que se lo solicitaban las circunstancias que fue viviendo. Lástima no poder decir que Castelao murió a tiempo para no verse injuriado por las gentes de la colectividad, como lo fueron otros, por lo menos desdeñado, al no aceptar el compadrazgo de una minoría con ideas tan ridículas que “meten medo”. Por mi parte continúo apartado de todos ellos. Hace un mes aproximadamente me ofrecieron la presidencia de la sección cultural del Centro Gallego, ni siquiera recuerdo su nombre. No acepté. Continúo encerrado en mi taller trabajando lo que puedo. Estos días estoy exponiendo una colección de óleos en Bonino, con mucho éxito. Creo que es una de las mejores exposiciones que hice en los últimos tiempos y estoy a punto de hacer, juntamente con Alberto Girri, un Bestiario, en mi caso contribuyendo a él con grabados en madera. En el caso de los santos podría hacer, creo, un libro con referencia a los que nacieron en Galicia, a los que adoptaron como el Apóstol Santiago y el dumiense y con los apócrifos. Quizás sería bueno que se hiciese un álbum con grabados en madera míos y textos suyos que se titulase Doce (o los que sean) santos apócrifos galegos, que son aquellos que el pueblo decidió que fuesen santos. Podríamos editarlo en O Castro en una edición reducida. En cuanto a su libro de poemas lo ilustraré con mucho gusto y espero la copia para estudiar sus ilustraciones y presentación. También puede publicarse en O Castro.
De Varela no sé nada más que esta temporada está en Galicia con Marika que se fue de Buenos Aires hace un mes aproximadamente. No escribe, es, creo, su defecto importante. De España tenemos noticias abundantes, aparte [FIN DA PRIMEIRA FOLLA]
[COMEZO DA SEGUNDA FOLLA. NON SE CORRESPONDE COA PRIMEIRA] injusta de grandes figuras españolas. Pita Romero pudo haber sido un candidato extraparlamentario apto para ocupar la presidencia de la Junta de Galicia de no serlo García Sabell o Piñeiro. En cuanto a esa estupidez de Augusto Assía de que el galleguismo no puede ser más que conservador prueba su mala fé e ignorancia. El galleguismo en su rama más numerosa, nació del hundimiento de la primera República con el nombre de regionalismo y lo componían republicanos federales. Al anteponer el problema vamos a decir de la libertad de Galicia, hubo una tregua con los procedentes del carlismo, sabiendo que triunfada esa libertad con la autonomía el P.G. se dividiría en otros en consonancia con los ideales económicos, políticos y sociales del c/u. Esto fue hasta vísperas de la guerra civil en que se separaron del P.G. los elementos de derecha, pues la inmensa mayoría votó en asamblea su entrada en el Frente Popular que no fue precisamente de derechas como sabe A. A.
No, no me envían el periódico. Quizá supongan, creo que tienen razón, que se trata de una generosidad que no será retribuida.
Estoy ya empezando a trabajar. Tengo bastantes encargos para este año en cuanto a grabados. En Mayo inauguro una exposición en Rosario, y, en septiembre expongo en Buenos Aires. Esto es todo. Recibid Chelo, tus hijos y las nietas y desde luego tú, un gran abrazo de:
[Seoane]
|
| 1976-10-04 |
|
Ver [Carta mecanografada con firma autógrafa e co membrete:] ENTURSA / HOTEL DE LOS REYES CATÓLICOS / PLAZA DE ESPAÑA, 1-TELÉF. 58 22 00-CABLE: HOSTAL / SANTIAGO DE COMPOSTELA (ESPAÑA) / TELEX:86004 HRCS E.
Transcripción da Carta de Cuadrado a Luís e Maruxa Seoane. 1976 en 04/10/1976
Santiago de Compostela, 4 de octubre de 1976
Luis y Maruja:
No podía ni debía escribir antes. Ya estoy “jubilado”. Un bastón, una boina y pasear por la Alameda.
Tenías razón: Todo difícil. Difícil lo de antes. Fácil lo de hoy. El Congreso Mundial de la Emigración fue una necesaria experiencia. Todo quedó en cenizas. El Centro Gallego liquidó todo, pero dejó una mala semilla que costó trabajo eliminarla.
Lo inesperado es que gané dinero. Mis conferencias están bien pagadas. Era necesario, pues, mi mujer e hijos lo pasaron muy mal. Camy me dice que tú, que vosotros fuisteis admirables con ella. Gracias.
He dado muchas conferencias y me las pagan a 10.000 pesetas. La más emocionante fue la de Rianxo, presentado por Carmen Dieste. Acto inolvidable.
Rescaté tres retratos tuyos, uno de Colmeiro, y otros dos de Souto y Maside. Lo demás fue quemado o robado. Salgo pronto para Buenos Aires. Y necesito de vuestro consejo, pues me ofrecen vivir en España. Hay que estudiarlo. Vivo entre viudas y huérfanos. Y viejos recuerdos. Santiago ya no es mi Santiago. Tengo proposiciones para unas cien conferencias en las 4 provincias. Pero no tengo tiempo, pues Camy anda con dificultades. A Lorenzo lo vi muy poco.
Gracias por vuestra ayuda a mi mujer e hijos. Os saluda, recuerda y quiere.
Arturo
[Manuscrito na parte superior:] Isaac, Pío y Mincho, Admirables. Lueiro, amigo infatigable.
|
| 1976-10-15 |
|
Ver [Carta mecanografada]
Transcripción da Carta de Seoane a Palmás. 1976 en 15/10/1976
Buenos Aires, 15 de octubre de 1976
Sr. Ricardo Palmás
Londres
Querido Palmás:
Recibí su carta del 18 de agosto, que nos alegró mucho y estos días recibirá usted una monografía sobre mi pintura que hizo Squirru para una colección sobre arte, que dudo perdure, pues nada aquí lleva camino de ser regularmente permanente en el orden cultural. Tuve carta de Lorenzo Varela, parecía contento, y, en los últimos días otra de Cuadrado que fue como delegado de la Federación a un congreso de emigración gallega, y consiguió, al paso, el retiro como jefe de negociado que fue del ayuntamiento de Santiago. Gana dinero pronunciando conferencias y regresará pronto, según dice, pues tiene aquí a su mujer y dos hijos. Estoy de acuerdo con lo que dice sobre el problema español. También tengo yo miedo de participar en Galicia en luchas en las que no creo y de asistir con mi presencia a decisiones planteadas queriendo que tome partido. De todas maneras aceptaría la proposición de Beiras. La Universidad, creo, pasa por un gran momento y su inquietud está pesando mucho en España. Por otra parte no acepto que España sea un país más desarrollado que Argentina. Este es un país, igual que aquel, con regiones desarrolladas, aparte la capital y el gran Buenos Aires, con un desarrollo cultural al menos superior al de muchas capitales del mundo, desde luego a Madrid, y regiones subdesarrolladas. Campesinos españoles viven en la prehistoria, o casi en ella, igual que los elementos indígenas del norte o del oeste argentino. Esto ocurre también en muchas partes de Europa. Por otra parte los campesinos vivieron igualmente con muchos siglos de atraso en toda Europa. Todo cambió en algunas partes en lo que va de siglo. Estúdiese a los campesinos alemanes, ingleses o franceses de 1900 aproximadamente. Ahora mismo las condiciones de vida campesinas de algunas zonas en los países que se tienen por más adelantados. No hay que olvidar que el televisor y los electrodomésticos significan confort, igualmente el automóvil, y no desarrollo. Creo que nos veremos en Galicia o en Londres, pues calculamos pasar unos días en esa ciudad, quizás en la próxima primavera europea, si para entonces queda primavera o las estaciones del año vuelven a corresponderse con los meses. Aquí sobreviviendo. Trabajo. Expongo. Expuse con mucho éxito en Tucumán donde hay una minoría cultural sorprendente y dejaré antes de marcharme una exposición en Art Gallery y otra en Mar del Plata, en la Galería Cassará. Esto es todo. Espero noticias de los santos. Un gran abrazo de Maruja y mío para usted a quien deseamos ver:
[Seoane]
|
| 1985-01-01 |
|
|
| 1986-04-17 |
|
|
| 1986-05-15 |
|
|
| 1987-09-28 |
|
|
| 1987-09-28 |
|
|
| 1987-09-28 |
|
|
| 1987-09-29 |
|
|
| 1987-09-29 |
|
|
| 1987-09-30 |
|
|
| 1987-09-30 |
|
|
| 1987-09-30 |
|
|
| 1987-09-30 |
|
|
| 1987-09-30 |
|
|
| 1987-09-30 |
|
|
| 1987-09-30 |
|
|
| 1987-09-30 |
|
|
| 1987-09-30 |
|
|
| 1987-10-01 |
|
|
| 1987-10-01 |
|
|
| 1987-10-01 |
|
|
| 1987-10-01 |
|
|
| 1987-10-01 |
|
|
| 1987-10-01 |
|
|
| 1987-10-01 |
|
|
| 1987-10-01 |
|
|
| 1987-10-01 |
|
|
| 1987-10-02 |
|
|
| 2000-00-00 |
|
|
| 2015-10-02 |
|
|