Transcripción da Carta de Rosalía a Murguía. Sen data
...nos hallamos demasiado lejos. Paciencia. Ninguna contestación tuve de Joaquina, y no quiero mandarle más a la niña, a no ser que tú me mandes otra cosa. Que se lo coman y se lo guisen todo.
Nada sabía de que Compañel estuviese enfermo. Cierto es que no tenía por quién. Apresúrate, sin embargo, a hacer cuentas; bueno será. Si yo fuese hombre, saldría en este momento y me dirigiría a un monte, pues el día está soberbio; tengo, sin embargo, que resignarme a permanecer encerrada en mi gran salón. Sea. Adiós. Recibe todo mi corazón y perdóname cuanto te hago sufrir: tú eres el que tienes que perdonarme a mí y no yo a ti. He leído ayer un cuento de Poe, precioso aunque sencillo. Allí comprenderías que era poeta. Otro que he leído de él, de un género opuesto, se parece al modo de escribir de Larra. Las damas verdes de Jorge Sand tienen muchísima semejanza en cierto estilo con mi joven azul. ¿Qué te parece? Van a decir que he querido imitarla.
Cien besos y adiós. Voy a pasearme un poco por tu cuarto, pues tengo los pies helados.
Tuya,
Rosa
Transcripción da A Bella Otero (Valga 1868 - Niza 1965). A raíña valguesa da escena
Filla de nai solteira, Agustina Carolina del Carmen Otero Iglesias naceu na parroquia pontevedresa de San Miguel de Valga, o 4 de novembro de 1868. Viviu xunto á súa nai e catro irmáns. Tratábase dunha familia sumida na miseria. A súa nai, Carmen Otero Iglesias, era coñecida como “A piñeira”, pois alimentaba os fillos grazas a recoller piñas no monte e vendelas como combustible para facer lume e dar calor. O seu destino estivo marcado por un suceso nefasto de violencia, pois foi vítima dunha brutal violación no monte Terroeira, sendo aínda unha rapaza preadolescente, de once anos de idade. Logo do acontecido, foi trasladada ao Hospital Real de Santiago, debido a unha aparatosa e preocupante hemorraxia. As secuelas psíquicas e físicas, xunto ao rexeitamento de parte da veciñanza, foron un dos desencadeantes da fuxida da súa localidade. Existen varias versións sobre a forma en que a Bella Otero fuxiu de Galicia e descoñécense os detalles sobre a súa aparición en Barcelona e máis tarde en París. A historia da súa vida está envolta nun halo de fantasía e misterio. Fálase dunha historia de vida chea de datos autobiográficos inventados. O certo é que a súa sona tivo unha repercusión internacional. A Bella Otero logrou moverse en círculos culturais de vangarda da Belle Époque. A súa fermosura, destrezas artísticas, sedutora indumentaria e bo manexo de idiomas abraiaron a poderosos homes da elite; o que provocou que algúns perdesen a cordura e a fortuna. O seu ciclo vital pecharíase dun xeito pouco afortunado, en soidade e sen luxo, debido á súa afección polos xogos de casino, que a levaron á ruína. A pesar da condición económica na etapa final da súa vida, Carolina Otero non esqueceu a súa terra natal —á que nunca máis volveu—, pois deixou unha misiva, dirixida ao alcalde de Valga, na que manifestaba a súa intención de facer beneficiarios de súa herdanza os residentes máis pobres. O dito desexo non se cumpriría, xa que non tiña bens, nin cartos que achegar á comunidade menos favorecida de Valga. A Bella Otero morreu aos noventa e sete anos en Niza, o 10 de abril do ano 1965.
Transcripción da Maruxa Villanueva (A Barrela-Carballedo, 1906 - Santiago de Compostela, 1998)
María Isaura Vázquez Blanco, máis coñecida como Maruxa Villanueva, naceu na Barrela e iniciouse no canto da man da súa nai. En 1926, con tan só vinte anos, cruza o charco cara a Arxentina seguindo a dous irmáns que se anticiparan na aventura migratoria. En Bos Aires desenvolvería o seu talento como cantante e actriz, non sen antes traballar como dependenta nun comercio téxtil, como o facía calquera outra muller emigrante galega da época. O desenvolvemento da súa carreira artística foi impulsado da man dun matrimonio formado polo pianista vasco Juan Gueresta e a súa muller, a cantante galega Esperanza Blanco. En 1936 deixa o seu traballo no sector do comercio debido ao éxito alcanzado, sobre todo entre a colectividade galega residente en Bos Aires. Maruxa colaborou de maneira activa nas actividades desenvolvidas a favor da República española levadas a cabo pola colectividade emigrante na cidade. Nese tempo coñece ao dramaturgo estradense Daniel Varela Buxán, que a convidou a cantar na estrea da obra Se o sei… non volvo á casa, que tivo lugar no famoso Teatro Maravillas. Casou con Daniel pero non sería un matrimonio estable. Formaron a Compañía de Teatro denominada Compañía Gallega de Comedias Marujita Villanueva, coa que se estreou "Os vellos non deben de namorarse" de Castelao. Ademais deste último, Maruxa Villanueva tiña amizade con Salvador de Madariaga, Eduardo Blanco-Amor e Fernando Iglesias “Tacholas”, entre outras figuras destacadas da cultura galega alén mar. O seu retorno a Galicia foi intermitente, regresa en 1949 pero, ao fallar os seus plans de traballo, volve a Bos Aires en 1958, para retornar definitivamente en 1962. Esta vez desempeñaría un importante labor na Casa Museo Rosalía de Castro, da man do Dr. Agustín Sixto Seco, presidente do Padroado Rosalía de Castro. Converteuse nunha especialista no mundo rosaliano e coidadora da dita Casa Museo. Recibiu numerosas distincións polo seu labor activo na difusión da cultura galega fóra e dentro de Galicia. Finou en Santiago de Compostela aos noventa e dous anos de idade, o 24 de novembro de 1998.
Transcripción da Virxinia Pereira Renda. Muller de ideas propias, confidente de pensamentos e ideais
Virxinia Nicolasa María de Gracia Pereira Renda naceu na Estrada, o 20 de outubro de 1884. Filla de Peregrina Renda López e de Camilo Pereira Freigenedo, avogado de renome que encarrilou a súa educación contratando un mestre particular. En 1907 certas circunstancias familiares levaron a Virxinia a visitar con certa frecuencia a cidade de Santiago de Compostela, pois nela tiña fixada a residencia a súa irmá Sara, casada con Alfredo Pérez Viodi. Alí coñeceu ao que sería o seu compañeiro de vida, Afonso Daniel Rodríguez Castelao, con quen casaría na Estrada no ano 1912. A aparición dunha desafortunada doenza ocular condicionaría o destino profesional de Castelao, afastándoo da práctica médica, que nunca chegou a exercer. A vida de Virxinia Pereira estivo marcada pola perda do seu único fillo, Afonso Xesús, que faleceu en 1928 con tan só catorce anos de idade. Co levantamento contra a República e o inicio inminente da Guerra Civil, Virxinia e Castelao comezaron o seu periplo por distintos lugares como Badaxoz, Valencia, Barcelona, a Unión Soviética, Estados Unidos, Cuba ou París. A súa condición nada tivo que ver coa vida acomodada propia da muller dun galeno. Na súa peregrinaxe con Castelao produciuse unha sutil participación de Virxinia en varios actos públicos (Nova York e Uruguai), chegando a substituílo na homenaxe a Manuel Irujo en Arxentina (1948). Durante o seu exilio en Bos Aires (1940), o matrimonio foi moi ben acollido. Castelao continuou coa súa carreira política e misión propagandística, ademais de desenvolver todas as súas facetas de artista global (novelista, debuxante, caricaturista, pintor, teórico da arte...). En todas elas estivo Virxinia presente, quen compartiu o seu fiel compromiso co galeguismo. De coidadora do seu fillo pasou a exercer de enfermeira do seu home. Castelao morreu o 7 de xaneiro de 1950 e Virxinia tivo que reiniciar un novo periplo cheo de reivindicacións, para que non morrese a súa memoria e o que iso representaba para Galicia. A partir dese momento a vida de Virxinia transcorrería entre Bos Aires e Galicia. Finalmente morreu en Madrid o 23 de decembro de 1969 e os seus restos descansan, xunto aos do seu querido fillo, no cemiterio de Figueroa.
Transcripción da Ana Kiro (A Castañeda-Arzúa, 1942 – Mera 2010)
María Dolores Casanova González naceu na Castañeda (Arzúa) o 24 de xaneiro de 1942. Con tan só dezaoito meses os seus pais levárona vivir a Barcelona. O seu pai, José Casanova Novás, era garda civil e fora destinado á Cidade Condal. Como a maioría das familias de emigrantes galegos no resto de España, a de María Dolores visitaba cada verán a súa aldea natal. Aos seis anos de idade foi vivir á Castañeda coa súa avoa paterna durante un ano. A súa convivencia coa avoa Dolores marcou fondamente a súa identidade cultural e persoal. Durante aquel ano vivindo na Castañeda aprendeu a “ser galega”; a Galicia labrega exerceu unha forte influencia no que, máis adiante, sería unha extensa e brillante carreira musical. De volta a Barcelona e sendo menor de idade, foi ás agachadas coa súa irmán a un programa radiofónico dominical de Sant Feliu de Llobregat, no que deixaban participar libremente e mostrar o talento artístico a toda persoa que o desexase. Resultou gañadora do concurso pero os seus pais truncaron, nun primeiro momento, o que sería o impulso para comezar unha carreira artística.
Foi un exemplo máis de muller independente que sacou adiante soa á súa filla, froito dun primeiro matrimonio que tan só durou tres anos. A partir da súa separación escolleu recoñecerse a si mesma e buscar firmemente o seu desenvolvemento como cantante. Non foi un camiño doado. Cando non tiña galas traballaba vendendo xabón americano. Así continuou ata alcanzar unha estabilidade laboral que lle permitirá sufragar todos os gastos e incluso aforrar cartos. O traballo era duro e a loita ás veces facíase eterna. Pouco a pouco todo comezou a harmonizarse a favor, de maneira que a partir de 1966, ano en que gravou coa discográfica Belter, a carreira de Ana Kiro fíxose imparable.
Galicia Terra Meiga (Belter, Barcelona, 1974), de Manuel Muñiz, foi a canción coa que introduciu o galego nos seus álbums, conquistando a propios e alleos alí onde chegaba . En dúas semanas vendéronse máis de 100.000 casetes. As letras e compases das súas cancións renderon culto aos costumes e á lingua galega na súa faceta de canción lixeira, que finalmente foi a súa marca de distinción. Ana Kiro converteuse nunha icona entre a colectividade emigrante que residía dentro e fóra de España. Nas súas viaxes a América leváballes un “suspiro da nosa terra”, como ela dicía, aos emigrantes galegos. Un exemplo do seu éxito foi a enorme multitude que acudiu ao concerto que deu en Caracas, organizado pola Hermandad Gallega de Venezuela, nada menos que 24.000 galegos na súa actuación.
Transcripción da Pura Vázquez, mestra e poetisa (Ourense, 1918 - 2006)
O seu nome completo era Carmen Pura Vázquez Iglesias. Naceu en Ourense en 1918. Como acontecía en moitas familias da época, Pura pertencía a unha familia numerosa. A nai era ama de casa e o pai empregado de Correos. A Coruña foi o lugar que acolleu a toda a familia e lle brindou unha mellora das condicións económicas. Quen ía dicir que aquela nena tan delicada de saúde chegaría a romper moldes a través da súa produción literaria en lingua galega e das súas ensinanzas como mestra. Transcorrendo xa a súa adolescencia e de volta no seu Ourense natal, Pura manifesta unha preferencia polas letras que a fai gozar da lectura e escritura, moitas veces creada por ela mesma. Recibe apoio do seu pai, quen, ante o entusiasmo que Pura manifesta, lle regala a súa primeira máquina de escribir. Comezou con trece ou catorce anos publicando na revista La Zarpa. Estes primeiros traballos foron orientados por Otero Pedrayo.
Co estalido da Guerra Civil, o pai de Pura, socialista, pasará tres anos en prisión e o seu mozo Sindo perderá a vida na Batalla do Ebro. Serían tempos difíciles nos que a familia se sostiña co soldo de mestra que percibía a súa irmá Dora. Estudou Maxisterio na Escola Normal de Mestres da Coruña. Dedicarase á docencia no seu destino de Segovia e o seu traballo de mestra non interrompería a súa produción literaria. Debido a certos problemas de saúde, autorizan o seu traslado a Madrid. Na capital coñecería a moitos escritores e intelectuais de renome. Pura atopouse inmersa nun ambiente propicio para publicar os seus escritos nas revistas poéticas españolas de vangarda, e comeza a desenvolver o seu talento no eido da literatura infantil e xuvenil. En 1955 apuntouse á aventura migratoria como unha emigrante galega máis. O seu destino foi Venezuela. A capital caraqueña converteuse nun lugar onde Pura exerceu a docencia aos máis pequenos, entre outros traballos que puido desenvolver. Alí bríndaselle a oportunidade de ampliar o seu círculo de amizades coa intelectualidade galega residente no país e publicará tamén parte da súa obra literaria. As súas colaboracións transcenden as publicacións españolas, xa que as editoriais venezolanas tamén lle fixeron un oco. En Caracas ten varias ocupacións, como a de secretaria na Aseguradora Nacional ou arquiveira no Instituto de Cooperación Educativa. A súa permanencia en Caracas foi intermitente pois veu a Galicia e a Madrid en varias ocasións, pero o retorno definitivo a España tivo lugar en 1969. Casa con Manuel Batanero Almazán, mestre de profesión, o 16 de febreiro de 1975. Dez anos máis tarde o seu home morre a causa dunha grave enfermidade. Este acontecemento fai que Pura decida pouco tempo despois establecerse en Galicia definitivamente. Logo dun tempo de inactividade, volve escribir e publicar artigos en xornais e o seu labor literario continúa ata case o seu falecemento, producido en Ourense o 25 de xullo de 2006. Entre a súa prolífica produción literaria atópanse obras como: Trece poemas a mi sombra (1959), A saudade e outros poemas (1963), Os Aldán foron a América (1996) e Terra matria dos soños (1999).
Transcripción da Mariví Villaverde, memoria do exilio galego, ca. 1979
A experiencia vital de María Victoria Villaverde Otero estivo marcada polo exilio. Filla de Elpidio Villaverde, o último alcalde republicano de Vilagarcía de Arousa e deputado nas Cortes da República, tivo que exiliarse coa súa familia en Francia. Alí coñeceu a Ramón de Valenzuela. A II Guerra Mundial obrigou a familia a buscar un novo país de acollida e marchou cara a Arxentina. Ata 1944 non volve reunirse co seu mozo, que estaba no cárcere como preso político. Tras a súa voda en Vilagarcía e debido á represión franquista, deciden en 1949 marchar para Bos Aires. Alí traballa nas representacións de teatro galego da Federación de Sociedades Gallegas e dirixe xunto con Arturo Cuadrado o xornal Galicia, onde publica algúns artigos co pseudónimo de “Mª V. Arealonga”. Hai que destacar tamén as numerosas iniciativas que realizou a prol da defensa da muller emigrante na colectividade.
En 1962 a editorial Alborada de Luís Seoane publica a súa obra máis coñecida, Tres tiempos y la esperanza, na que dá testemuño do que foi a República e o exilio para tantos e tantas galegas. En 1966 retorna coa súa familia definitivamente a España e instálase en Madrid pero con Galicia sempre presente.
Transcripción da Iolanda Díaz Gallego, sempre en movemento pero coa mente en Galicia
Naceu en Sarria en 1934. A nai de Iolanda xa vivira de solteira en Uruguai cos seus padriños, que non tiñan fillos, e retornou con eles en 1931. O pai dela tamén tivera experiencia migratoria pero en Cuba, onde tan só estivo durante tres anos. Casan en Galicia e montan un ultramarinos e casa de comidas. Ambos eran republicanos e o pai de Iolanda viuse obrigado a fuxir, nunca máis souberon nada del. Os padriños de Iolanda marchan de novo a Uruguai en 1941. En 1953 a nai e dous irmáns de Iolanda marchan tamén a terras uruguaias, non sen antes “darlles estudos” aos fillos. Iolanda obtivo o título de Perito Mercantil na Escola de Altos Estudos Mercantís da Coruña, con tan só 19 anos. A súa nai dixéralle: “Iremos de aquí cando ti, que es a maior, remates a carreira, porque entón vas ser como o soporte”. Iolanda marchou cun certificado de penais falso, xa que ningunha muller cunha carreira podía saír ao estranxeiro se non fixo o Servizo Social. Se non tiña o certificado de penais non lle daban o pasaporte. De modo que un xoieiro de Sarria, que viñera de Arxentina, axudouna facendo unha carta en que constaba que ela estaba traballando para el como serventa. Aos seis días de chegar a Monteviedo, Iolanda xa estaba traballando na emblemática tenda London París, na sección de importación e exportación. A súa preparación académica permitiulle traballar no Banco de Galicia, posto que lle facilitou a oportunidade de coñecer moitas persoas influentes, entre as que atoparía varios membros do grupo de exiliados galegos que traballaban desde fóra por e para Galicia.
A través dun galego que traballaba nos Laboratorio Icu-Vita, Iolanda coñeceu a Meilán, quen estaba dirixindo unha emisión radial en Radio Carve, escoitada desde o sur de Brasil ata o norte de Arxentina. Na onda CX16 de Radio Carve, chegaríase a emitir o importante programa Sempre en Galicia, que comezou a retransmitirse cada domingo en lingua galega desde Montevideo desde o 3 de setembro de 1950. Iolanda participou asiduamente desde entón no dito programa radial, amosando os seus dotes artísticos, durante vinte e catro anos. Tamén tivo un papel activo na fundación do Teatro Popular Gallego e do Patronato da Cultura Galega, entre outras moitas actividades de dinamización da cultura e lingua galegas. En 1976 a familia retorna a España e establécese na cidade de Barcelona. Iolanda continuou alí co seu labor de difusión e posta en valor da identidade cultural galega, por exemplo coa creación da asociación de emigrantes “O Penedo”, entre outras actividades.
Transcripción da Antía Cal. Mestra e pedagoga vocacional
Nacida na Habana o 18 de abril de 1923, Antía Cal Vázquez era filla de emigrantes galegos orixinarios de Muras. Os seus nomes eran: Vicenta Vázquez e Xosé Cal. Viviu alí cos seus pais ata os nove anos. Sempre comentaba que nesta etapa foi moi feliz en Cuba. Estivo escolarizada no Plantel Concepción Arenal do Centro Galego da Habana. Preocupado pola educación dos fillos, Xosé decide enviar a Galicia á súa muller con eles no barco Cristóbal Colón en 1932, mentres que el permanecería na illa durante 15 anos máis. Tras a chegada a Galicia, o seu fogar foi a casa dos avós maternos, no Mesón Muras, da que conserva moi gratas lembranzas. Antía continuou cos seus estudos no Colexio Dequidt da Coruña, no que tivo boa adaptación. Santiago de Compostela, a onde se mudaron en 1939, sería o seu novo destino familiar. Antía estudou alí, primeiro, Comercio e Maxisterio e, logo, Xeografía e Historia. En 1944, con 21 anos de idade, coñece o que sería o seu marido, o Dr. Antón Beiras, oftalmólogo de Vigo que estaba realizando unha investigación sobre o estrabismo. Deciden casar en 1947 e Antía pon unha condición: ela tamén tiña que atopar traballo. Mentres o dito traballo non aparecía, Antía acompañou a Antón nunha viaxe de estudos por varios países europeos. A estadía que tiveron en Xenebra marcou profundamente a visión de futuro de Antía. Asistiu a un acto do recoñecido pedagogo Pestalozzi, no que descubriu as novas tendencias no desenvolvemento da metodoloxía pedagóxica expostas pola UNESCO. Eses novos coñecementos serían de grande utilidade, tanto para o seu desenvolvemento profesional como para aplicalos na educación dos seus fillos. Despois da citada experiencia, o matrimonio decidiu enviar os seus fillo a cursar a Educación Primaria no Reino Unido. Ela chegou a cumprir o soño de fundar a Escola Rosalía de Castro en Vigo en 1962, na que aplicou todos os coñecementos adquiridos cunha perspectiva educativa revolucionaria, avanzada e un tanto cosmopolita. En 1968 morreu Antón Beiras e Antía quedou viúva con catro fillos e coa responsabilidade de dirixir a súa escola. A metodoloxía aplicada no seu centro educativo rompía co ensino tradicional, sendo unha escola bilingüe, co inglés como segunda lingua, e mixta. O uso do galego normalizouse, sobre todo nas zonas comúns, a pesar da prohibición franquista do seu uso nas aulas. Foi galardoada con varios premios e no 2006 a editorial Galaxia publicoulle as súas memorias: Este camiño que fixemos xuntos.
Antía Cal morreu en Moaña (Pontevedra), o 30 de marzo de 2022. O seu legado pedagóxico pasará, sen dúbida, a formar parte da Historia da Educación en Galicia.
Transcripción da Ánxeles Alvariño. O legado científico dunha pioneira galega, precursora na investigación oceanográfica mundial
Ánxeles Alvariño González naceu en Serantes (Ferrol) o 3 de outubro de 1916. Desde ben pequena caracterizouse por ter unha grande inquietude intelectual. O feito de ser filla dun médico e dunha pianista facilitou, sen dúbida, un ambiente familiar propicio e aberto a fomentar todo tipo de aprendizaxe. En 1933 remata os estudos de Bacharelato Universitario en Ciencias e Letras na Universidade de Santiago de Compostela. Os seus estudos de Ciencias Naturais na Universidad de Madrid vense interrompidos polo peche das aulas, motivado pola Guerra Civil. En 1940 casa con Eugenio Leira Manso, capitán da Mariña de Guerra Española e Cabaleiro da Real e Militar Orde de San Hermenegildo, e dous anos máis tarde nace a súa filla, María de los Ángeles, que chegou a ser unha recoñecida arquitecta e urbanista radicada nos EE. UU.
En 1941 realiza un Máster en Ciencias Naturais con Honores na Universidad de Madrid e imparte clases como profesora de Bioloxía, Zooloxía, Botánica e Xeoloxía, en colexios universitarios en Ferrol ata 1948. En 1951 obtén o Certificado de Doutoramento en Psicoloxía Experimental, Química Analítica e Ecoloxía Vexetal na Universidad de Madrid. Entre 1950 e 1957 é destinada como bióloga mariño-oceanógrafa no Instituto Español de Oceanografía (laboratorio oceanográfico de Vigo). A súa carreira profesional desenvólvese dun xeito espectacular, obtén varias bolsas para realizar investigacións sobre o zooplancto en Inglaterra baixo a dirección de Frederick S. Russell e Peter. C. Corbim. Ánxeles Alvariño foi a primeira muller a bordo dun barco británico de investigación en calidade de científica. Participou en varias expedicións e cruceiros científicos no Atlántico e Pacífico, en buques oceanográficos de Inglaterra, Estados Unidos, España e México. Durante o período 1956-1957, pasa a formar parte do equipo de investigacións científicas sobre zooplancto na Woods Hole Oceanographic Institution de Massachusetts. No ano 1967 doutórase en Ciencias pola Universidad de Madrid coa tese: "Los quetognatos del Atlántico. Distribución y notas esenciales de sistemática". A súa carreira continúa sen pausa, sendo requirida pola Scripps Institution of Oceanography (La Jolla, California) para efectuar investigacións sobre plancto, correntes e dinámica oceánica, onde estivo entre 1958-1969. En xaneiro de 1970 obtén o cargo de Bióloga Investigadora no recoñecido Southwest Fisheries Science Center (NOAA).
Ánxeles pasa a ser unha muller precursora na investigación oceanográfica española e destacada científica internacional, chegou a descubrir 22 especies novas de organismos mariños, os indicadores planctónicos para correntes oceánicas e para a pesca. Falece en San Diego (California), o 29 de maio de 2005. Desde Galicia fíxose un recoñecemento da súa importante figura, con tres condicións confluentes: a súa traxectoria profesional, a súa condición de muller e de galega.
Transcripción da Nélida Piñón. Escritora e xornalista orgullosa da súa proxenie galega
Nélida Cuíñas Piñón naceu en Río de Xaneiro no ano 1937. É descendente de galegos polos catro costados. De pai galego e nai carioca, filla de galegos. Daniel Cuíñas Cuíñas, emigrante de Cotobade, era o seu avó materno e foi un referente extraordinario para esta recoñecida escritora. O coñecemento do “mundo galego”, como ela mesma sinala, deulle a oportunidade de afondar na súa pertenza a dúas culturas, a consolidar unha identidade híbrida que tanto enriquece a alma. Na súa nenez Nélida viaxa a Galicia cos seus avós maternos e cos seus pais, onde permanece durante case dous anos. A escritora cualifica este ciclo como o máis feliz da súa vida, cheo de aprendizaxes, doutras linguas e paisaxes. Desfrutou da vida no agro dun xeito intenso e conserva aínda na súa memoria todas esas experiencias tan frutuosas. O seu anhelo sempre foi ser escritora e aquela experiencia en Galicia marcaría parcialmente a súa obra literaria. Un fiel exemplo atopámolo no seu libro La república de los sueños (1984), no que recrea o fenómeno da emigración galega e todo o que representa como tal.
En 1957 obtén o título de Licenciada en Xornalismo pola Pontificia Universidade Católica do Rio de Janeiro. Desde entón a súa carreira profesional non fixo máis que subir chanzos cara ao éxito absoluto e transcendente. Comeza o seu labor como correspondente na revista Mundo Nuevo e a súa colaboración na revista Cadernos Brasileiros. No mundo literario iníciase coa súa novela Guía-mapa de Gabriel Arcanjo, publicada en 1961, e segue con publicacións como Tempo das frutas (1966), Sala de armas (1973), Fundador (1969) ou A casa da paixão (1972). Por outra banda, Nélida asume a responsabilidade de dirixir varias institucións, como o Laboratório de Criação Literária da Universidade Federal do Rio de Janeiro (1970) ou a Divisão Cultural do Departamento de Cultura de Estado do Rio de Janeiro, entre outras. Ademais foi membro e profesora de diferentes institucións de carácter internacional. Tal é o caso de Phi Beta Delta Honor Society (1993, Universidade de Miami), o Conselho Nacional dos Direitos da Mulher do Rio de Janeiro ou a Academia de Filosofía de Brasil (2006).
En 1996 é nomeada presidenta da Academia Brasileira de Letras. Recibiu numerosos galardóns durante a súa longa carreira profesional, entre os que se pode destacar: o Premio Internacional Menéndez Pelayo (2003) e o Premio Príncipe de Asturias das Letras (2005). Ten publicados case unha trintena de libros e na actualidade aínda continúa coa súa produción literaria.
Transcripción da Foto de grupo durante a sesión en Pontevedra de poetas participantes no III Congreso Internacional de Poesía. Na fotografía aparecen, entre outros, Aurora Vidal Martínez, Herminia Fariña, Sabino Torres, Xosé Filgueira Valverde, Xosé María Álvarez Blázquez, Dora Vázquez, etc.
Poetas e escritores que asistiron o día 24 de agosto de 1954 a Pontevedra dentro dos actos do III Congreso Internacional de Poesía. O grupo sitúase diante da fachada de San Francisco e nel distínguese os seguintes poetas: na terceira fila, sentados: Dionisio Gamallo Fierros e Walter Starkie; enriba, de pé e de esquerda a dereita: Emilio Álvarez Negreira (o segundo), Alberto Cambronero, Aurora Vidal Martínez, Sabino Torres, Pura Vázquez e Herminia Fariña; enriba, de esquerda a dereita: Manuel Cuña Novás, Ramón González Alegre, Xosé María Álvarez Blázquez, Cándido Viñas Calvo, Carles Riba e Quique Blein; debaixo e á dereita o último é Francisco Javier Sánchez Cantón e na escaleira inferior, tamén á dereita: Xosé Fernando Filgueira Valverde.
Transcripción da Sofía Casanova, unha escritora de gran sona no seu tempo en 00/00/1909
Sofía Casanova naceu na Coruña en 1862 e moi nova trasladouse coa súa nai e irmáns a Madrid para que puidesen estudar. Con 15 anos xa asistía a reunións dos círculos intelectuais da capital e será nun destes faladoiros onde coñeza ao seu marido, o profesor e filósofo polaco Vicente Lutoslaswki, co que marchará vivir a Polonia. A actividade diplomática do seu home fai que viaxe a miúdo polas principais capitais europeas e viva os principais cambios históricos de finais do século XIX e primeira metade do XX. Convértese, así, nunha destacada xornalista ao escribir sobre todos os acontecementos que se estaban a producir: o sufraxismo, as loitas sindicais, a formación do Partido Comunista, a revolución rusa e as dúas guerras mundiais. Foi das primeiras periodistas correspondentes de guerra. Nos seus escritos podemos ver que se trataba dunha muller comprometida cos cambios sociais da súa época cunha clara postura pacifista e antibélica. Esta actividade como xornalista será o seu apoio económico tras o repudio do seu home. Tamén escribiu novelas, poesía e obras de teatro.
Ao longo da súa vida, pese a residir por toda Europa, non esqueceu a súa terra galega e pasou tempadas aquí gozando da paisaxe e dos amigos. En 1906, acabada de crear a Real Academia Galega, foi nomeada membro correspondente e en 1952 será declarada por unanimidade académica de honra, o que nos acredita a súa importancia como muller de letras.
Transcripción da Aula de corte e confección do Plantel Concepción Arenal, A Habana, 1919 en 00/00/1919
Para asistir como alumno aos cursos deste centro educativo era condición necesaria ser socio do Centro Galego ou familiar dun socio. Para os varóns as clases eran gratuítas, mentres que as nenas (fillas de socios) tiñan que pagar unha pequena cantidade anual. Co tempo tamén puideron acceder os cubanos e os membros doutras colectividades.
Había unha ampla oferta de estudos que se foi estendendo co paso dos anos: de primaria ata o oitavo grao, pero tamén formación profesional (taquigrafía, mecanografía, secretariado comercial, álxebra, idiomas…) e preparación para acceder ao bacharelato. As clases podían ser pola mañá, pero tamén se favorecían as nocturnas debido a que moitos dos alumnos adultos só podían acudir despois da xornada laboral. Tampouco debemos esquecer que a Sección de Belas Artes organizaba clases de pintura, música e danza, de gran sona na cidade.
A partir de 1894 permitiuse o acceso das mulleres á formación educativa do Plantel. Aínda así, os plans de estudo eran distintos para homes e mulleres: había aulas diferenciadas por sexos e as alumnas recibían clases de ensino primario, corte e confección, bordados á máquina, labores domésticos ou secretariado, tarefas que se consideraban «máis propias do seu sexo».
Transcripción da Mercedes Vieito, xornalista pioneira na prensa da colectividade en Cuba, 1922 en 03/09/1922
A cubano-galega Mercedes Vieito Bouza naceu na Habana, filla duns humildes emigrantes naturais das Somozas que lle fomentaron a identidade galega desde moi pequena. Estes sentimentos de pertenza e orgullo por unha cultura e un país, que non chegou a coñecer ata finais de 1920, aparecen en todos os seus escritos na prensa da colectividade. Mais tamén se consideraba cubana plenamente integrada no seu país de nacemento. Na Universidade da Habana estudou maxisterio, profesión que exerceu coa creación dunha academia chamada "La Aurora" –nome que nos retrotrae ao concello natal dos seus pais–, dedicada ao ensino primario para nenos e nenas.
Como xornalista comezou a traballar en 1903 na revista Galicia, onde asina co pseudónimo de “Zoraida”. En 1910 publicou tamén en Eco de Galicia artigos en que chegaba ao corazón das masas de emigrantes chegadas á illa. Na súa defensa dun rexionalismo patriótico, promoveu cos seus escritos o envío de remesas para a creación de escolas e bibliotecas en Galicia e impulsou o movemento agrarista deste período. De 1930 ata 1934 foi nomeada directora da revista, o que supuxo un fito na prensa da colectividade.
Transcripción da Andrea López Chao, unha mestra galega en Cuba a prol da educación e do progreso das mulleres en 00/00/1923
Pouco se sabe da vida de Andrea López Chao, emigrante na illa de Cuba. Mais ela non foi unha de tantas mulleres sen estudos nin formación que na primeira década do século XX marcharon alén mar para traballar no servizo doméstico. A través da prensa temos noticia do seu labor como docente no Plantel Concepción Arenal do Centro Galego da Habana, do que chegou a ser directora. Moi integrada na colectividade galega, ocupou o cargo de vicepresidenta da sociedade Hijas de Galicia, entidade centrada na protección e coidado da muller emigrante.
Ademais colaborou activamente no movemento feminista cubano. En 1923 participou, en representación desta entidade, no I Congreso Nacional de Mulleres. Nel interveu cunha conferencia en que defendía o papel da muller como parte fundamental da familia e como elemento esencial para a educación dos fillos, futuros cidadáns; unha idea progresista para a época pois recoñecía o papel da muller na sociedade: “En una palabra, la familia, y en su seno la mujer, es la destinada a educar la generación que crece para honra, defensa y engrandecimiento de la Patria”.
Transcripción da Maruxa Mallo (Viveiro 1902 - Madrid 1995). Figura intensa e orixinal de vangarda da preguerra en 00/00/1931
Ana María Gómez González Mallo, así era o verdadeiro nome desta viveirense de nacemento. Formou parte dese grupo de mulleres que fixeron achegas igual de importantes de toda unha xeración, coñecida como a Xeración do 27. A súa condición de filla dun funcionario de aduanas fixo que o seu horizonte se vise ampliado desde pequena. Os destinos adxudicados ao seu pai foron todo un escenario de oportunidades para desenvolver o seu talento innato. Esta circunstancia persoal permitiulle estudar en Madrid, na Escola de Belas Artes de San Fernando. Inmersa nun ambiente cultural efervescente, toma contacto cos membros da Residencia de Estudiantes, como Federico García Lorca, que a introduce nas que el chamaba “Juergas Líricas”. Tratábase de reunións de estudantes nas que se daba renda solta a esas ideas dos que serían, nun futuro próximo, figuras sobresaíntes no panorama artístico español, por exemplo Dalí ou Buñuel, ademais doutros persoeiros transcendentes no mundo da arte, da literatura e do teatro. Maruxa chegaría a ser, sen dúbida, unha desas figuras pois a súa pintura causaba sensación. Na súa obra pictórica as mulleres adquiren un papel preponderante.
Maruxa saía dos patróns de conduta convencionais da época. Facía deporte como símbolo de modernidade e foi unha das pioneiras do chamado “sensombreirismo”, xunto a Margarita Manso, Dalí e Lorca, manifestación de ruptura de convencionalismos imperantes na sociedade madrileña. Desde moi cedo a súa obra pictórica impresiona aos entendidos da arte da época. En 1928 Ortega y Gasset organiza a exposición dunha mostra da obra de Maruxa, nas instalacións da Revista de Occidente, que alcanza eloxios da crítica máis prestixiosa. Vánselle abrindo portas e marcha a París cunha bolsa académica. Alí coñecerá a Miró, Magrit e André Bretón. Este último, pai do surrealismo, mercoulle o cadro titulado El espantapájaros, da serie pictórica “Cloacas y campanarios”. De regreso a España a súa obra afástase do surrealismo e entra nunha etapa marcada polas formas xeométricas, sendo as clases populares galegas a súa inspiración. Fai unha obra plástica en gran formato, na que recolle estampas do traballo do campo e do mar galego. Comparte o ideario da Segunda República, participa nas Misións Pedagóxicas e manifesta preocupación polas reivindicacións sociais, sendo fiel exemplo diso o seu cadro titulado "Sorpresa del trigo", inspirado nunha manifestación do 1º de Maio. Tras o golpe de Estado de 1936, Bos Aires sería o seu primeiro destino no exilio, grazas á axuda de Gabriela Mistral, embaixadora de Chile en Portugal. Neruda e outros intelectuais latinoamericanos serán as súas novas amizades, así como tamén varios membros da comunidade de exiliados galegos, como foi o caso de Luís Seoane. O seu exilio, ao contrario do de moitos galegos e galegas, foi bastante frutífero. Grazas aos seus contactos e recoñecemento artístico, viaxou por América do Sur e expuxo a súa obra en Nova York, París e Arxentina. A súa obra cobra un interese internacional. Nos anos 60 decide retornar a España e atópase con que non ten un lugar de recoñecemento artístico na elite de pintores españois. Os seus amigos máis próximos morreran ou vivían fóra do país. A pesar de todo, ela segue pintando e convértese nunha figura excéntrica e extravagante. Nos anos 80 comézase a reivindicar a súa figura e recibe a Medalla de Ouro de Belas Artes de Madrid. Este acontecemento verase reflectido en Galicia, onde foi condecorada coa Medalla de Galicia. En 1993 o Centro Galego de Arte Contemporáneo (CGAC) abre as súas portas cunha exposición pictórica antolóxica de Maruxa Mallo. En 1995 falece en Madrid esta magnífica pintora galega, figura intensa e irrepetible.
Transcripción da Premio ao esforzo: diploma do Plantel Concepción Arenal, A Habana, curso 1932-33 en 30/06/1933
Ao rematar o curso escolar, o Plantel celebraba un festival en que se entregaba ás alumnas e alumnos o diploma conforme adquiriran os coñecementos necesarios para superar o curso. Na imaxe podemos ver a acreditación da alumna Margarita Senra, coa cualificación de sobresaínte no seus estudos de taquigrafía, o que lle permitiría obter un posto laboral nunha empresa ou negocio.
É interesante coñecer que a formación educativa deste centro era recoñecida a nivel oficial polo ministerio correspondente do Goberno cubano.
Transcripción da Grupo de alumnas coas súas profesoras, A Habana, curso escolar 1933-34 en 00/00/1934
Co paso do tempo e en paralelo á modernización da sociedade, foise ampliando o programa de estudos para as nenas e mulleres. As fillas dos emigrantes galegos nacidas na illa de Cuba comezaban os seus estudos de primaria no Plantel e moitas emigrantes acudían aos seus cursos de alfabetización ou mecanografía. Acadaban así unha formación que, segundo os casos, ampliaban ou lles servía para ter unha educación e cultura básicas para o seu futuro. O acceso laboral das mulleres cubanas ao sector do comercio, da pequena empresa ou dos servizos era bastante maior que en Galicia, e as galegas aspiraban a ocupar eses postos de maior remuneración e mellor consideración social, máis aló do sector doméstico, principal nicho laboral para as nosas emigrantes.
Na imaxe vemos as alumnas vestidas co uniforme escolar oficial do colexio. Estes retratos facíanse ao remate do curso como unha lembranza do seu paso pola institución. Moitas delas quedaban vinculadas ao centro, ben traballando como mestras, ben participando nos festivais e actividades que se organizaban para difundir e apoiar o labor educativo do Centro Galego. As súas fillas tamén serán alumnas do centro.
Transcripción da A reagrupación familiar como unha das causas da emigración feminina en 29/03/1946
Antonia, como tantas mulleres mariñás, emigra á illa de Cuba en 1937 acompañada da súa nai Eusebia. Por fin ían reunirse co pai, que marchara para A Habana nos anos 20 e traballaba como mariñeiro nos barcos que facían a ruta A Habana-Florida. Tras uns anos de duro traballo, Antonio consegue ter unha certa posición económica e manda ir á súa familia. O ano en que Antonia e Eusebia inician o proceso migratorio é tamén sintomático, a Guerra Civil e a situación económica e social da Galicia deses anos levan a moitos galegos e galegas a fuxir ou cando menos a buscar mellores perspectivas de futuro alén mar. Ao chegar á illa, debían inscribirse no Consulado de España na República de Cuba para poder manter a nacionalidade española. En 1948, por problemas de saúde, nai e filla regresan a Rinlo, a parroquia de Ribadeo de onde partiran había 11 anos. O pai continúa en Cuba ata 1965. Cun pé en ambos os dous mundos, o choque cultural e social debeu ser importante para elas, pero a adaptación no país caribeño foi máis sinxela grazas á presenza de numerosos familiares e veciños que residían alí.
Transcripción da María Casares, símbolo e referente do exilio galego, en 1957 en 00/00/1957
Filla de Santiago Casares Quiroga, último presidente do Goberno da República, con 14 anos tivo que fuxir a Francia coa súa nai. Alí viviu o seu exilio, tal como relata na súa biografía, Residente privilegiada, na que fai alusión ao permiso de residencia que lles outorgou o Goberno francés.
Estudou interpretación e chegou a converterse nunha das grandes damas do teatro francés. No cume da súa brillante carreira, viaxou a Arxentina coa compañía do Teatro Nacional Popular, dirixida por Jean Vilar. Para todos os galegos emigrados e exiliados a súa presenza e actuacións teatrais supuxeron momentos de afirmación colectiva e de orgullo. María Casares, ademais dunha actriz de gran sona, era unha muller que defendía nas súas declaracións as súas ideas republicanas e democráticas. E, como non, amosábase orgullosa da súa condición de galega, como podemos ler nunha entrevista realizada nesta viaxe por Víctor Luis Molinari, a quen lle afirma: «En este futuro yo me veo en Galicia, por los caminos de Galicia, representando para mi pueblo y dándole a él lo mejor de mi espíritu».
Nesta visita a Bos Aires participou en varios eventos coa colectividade: fixo unha ofrenda floral á estatua de Rosalía de Castro no Centro Galego e recibiu diversas homenaxes de varias entidades como o Centro Lucense, AGUEA ou o Consello de Galiza, con cuxos membros aparece retratada.
O Consello da Cultura Galega ten publicado un libro de María Lopo no que podemos coñecer máis en profundidade a súa vinculación coa súa terra natal baixo o título de O tempo das mareas. María Casares e Galicia.
Transcripción da Homenaxe a María Casares da Asociación Gallega de Universitarios, Escritores y Artistas (AGUEA) en Bos Aires (1957) en 10/08/1957
A Asociación Gallega de Universitarios, Escritores y Artistas (AGUEA) homenaxeou a esta actriz galega durante a súa visita a Arxentina, como integrante da compañía Théâtre National Populaire. En Bos Aires representou varias obras no Teatro Colón con grande éxito. Para os emigrados galegos e do exilio a súa presenza supuxo unha fonda afirmación colectiva de defensa dos ideais republicanos e galeguistas e provocou diversas homenaxes á súa persoa.
Na fotografía aparece María Casares falándolles aos asistentes nun acto celebrado no restaurante Lar Gallego do Centro Lucense. De esquerda a dereita: Mariví Villaverde, Antonio Baltar, Rafael Dieste, María Casares, Eduardo Blanco-Amor, o Dr. Blanco e a súa esposa.
Transcripción da Anisia Miranda, unha vida chea de literatura. Bos Aires, 1959 en 00/00/1959
Ese ano, aproveitando a visita de Ramón Otero Pedrayo a Bos Aires, na editorial Follas Novas organizaron varias actividades arredor da súa figura e dedicáronlle esta feira.
Anisia nacera en 1932 en Ciego de Ávila, de pais ourensáns. Para que ela puidese estudar, trasladáronse á Habana, onde fixo xornalismo e maxisterio. En 1953 a familia volveu coller as maletas e instalouse en Bos Aires. Alí Anisia integrouse nos círculos intelectuais da colectividade galega e coñeceu ao escritor Xosé Neira Vilas. Casaron en 1957 e ese mesmo ano inauguraron a editorial Follas Novas coa pretensión de promover a literatura galega e ampliar o mercado latinoamericano para os libros escritos na nosa lingua.
Co triunfo da Revolución castrista decidiron marchar para Cuba. Na Habana Anisia realizou un frutífero labor como xornalista e escritora, e chegou a colaborar con Alejo Carpentier na revista Pueblo y Cultura e a conducir un programa de radio; ademais foi cofundadora de dúas revistas cubanas dirixidas ao público infantil: Zunzún e Bijirita. Gozou dun grande éxito como escritora de literatura infantil e xuvenil, labor polo que é moi coñecida nas letras cubanas.
En 1972 viaxou por vez primeira a Galicia xunto co seu marido. En 1992 instaláronse aquí definitivamente e crearon a Fundación Xosé Neira Vilas.
Transcripción da María Valverde. Unha das grandes voces líricas da nosa terra en 00/00/1959
Esta artista galega, nacida en Santiago de Compostela, triunfou como cantante de ópera nos mellores teatros de Europa. Cunha excelente formación musical e dona dunha fermosa voz de contralto, debutou no Teatro Social de Milán coa ópera Il Trovatore. Triunfa axiña e actúa nos mellores teatros. A súa fama permitiulle integrar no seu repertorio a música galega tradicional e nas súas actuacións interpreta cancións populares galegas con grande éxito.
Tras un duro periplo camiño do exilio, instálase en Montevideo co seu home, o médico xienense Virgilio Garrido. Continúa a actuar nos principais teatros e desenvolve unha intensa actividade como docente. Muller progresista, estivo moi vinculada coa colectividade galega exiliada en Uruguai.
Pouco antes da súa morte en 1959, Xosé Neira Vilas publica en Galicia Emigrante unha entrevista na que podemos ler sobre a súa brillante carreira na que destaca a súa saudade de Galicia e a pena por non poder volver á terra. O escritor define a María como unha “galega íntegra, sin eufemismos, [que] deu xerarquía á nosa canzón popular, a que levou nos beizos polos máis prestixiosos escearios do mundo”.
Transcripción da Concurso de «Señorita Juventud de Galicia 1959», 29 de marzo de 1959 en 29/03/1959
O papel tradicional da muller no seo desta entidade ao longo do século XX estivo condicionado pola realidade social do momento histórico. Como na maioría das asociacións galegas de emigrantes espalladas polo mundo, as mulleres tiñan un papel pouco definido e escasamente visible. Representaban a institución na vida cultural da cidade e colaboraban na obtención de fondos en casos de necesidade dos socios, así como na organización das diversas celebracións, ademais de seren parte integrante e activa dos seus grupos de baile, música e teatro. Nos estatutos sociais non se recollía a figura de asociada: as mulleres só podían participar nas actividades societarias como familiares dos socios (esposas, fillas ou nais). Actualmente as mulleres son socias de pleno dereito, participan no día a día da institución e ocupan cargos nas súas directivas.
Na imaxe vemos as mozas gañadoras do concurso de señoritas que se organizaba cada ano na sede social. As gañadoras tiñan que representar a Xuventude de Galicia nas diversas celebracións que se organizaban ese ano no seo da colectividade española.
Transcripción da Maruxa Seoane, compañeira de vida e obra de Luís Seoane, 1962 en 00/00/1962
María Elvira Fernández López era coñecida por todos como Maruxa Seoane. Ela viviu sempre á beira do gran pintor e intelectual galego Luís Seoane, acompañándoo en todas as vicisitudes vitais polas que tiveron que pasar e apoiándoo en todas as súas iniciativas. Xuntos no exilio e xuntos no retorno ata a morte do artista.
Grazas ao seu empeño, en Galicia podemos contar e gozar da Fundación Luís Seoane, que se encarga de difundir e preservar a obra do xenial artista. Ela mesma se ocupou de recuperar gran parte dos seus cadros e debuxos e traelos a Galicia para todos os galegos e galegas.
Foron mozos desde que eran moi cativos e sempre estivo ao seu carón. Mesmo cando, tras o estalido da Guerra Civil, Seoane tivo que fuxir a Arxentina, ela toma, pouco despois, o camiño do exilio para reunirse con el e tan pronto chega a porto casan para que as autoridades arxentinas permitan a súa entrada no país. Pasa a ser unha ama de casa dilixente e unha excelente anfitrioa para os seus numerosos amigos e colegas, así como a súa asistente no seu traballo como pintor, a súa axudante e mecanógrafa... e tamén colaborou activamente na edición da revista Galicia Emigrante, onde se encargou das seccións de “Gastronomía”, “Moreas de Humor” e “A Ramallada Florida” (dedicada á cultura popular galega, cantigas, refráns, trabalinguas...). Foi, así mesmo, unha presenza constante e participativa nas actividades culturais e sociais da colectividade.
Transcripción da Elsa Fernández. A defensa da cultura galega das novas xeracións da emigración en 00/00/1965
Elsa Fernández González, filla de galegos nada en Arxentina, viviu desde moi nova o amor profundo por Galicia e a saudade por unha terra que nunca chegaría a visitar.
Sempre vinculada coas actividades culturais das entidades galegas, traballou como administrativa no Centro Galego, onde coñeceu a Luís Seoane e a Eduardo Blanco-Amor, co que chegará a ter unha grande amizade. Foi tamén secretaria da Comisión de Damas do Hogar Gallego para Ancianos e participou en numerosas iniciativas culturais como AGUEA, a Asociación Argentina de Hijos de Gallegos ou, xunto a Anisia Miranda e Xosé Neira Vilas, na editorial Follas Novas. De feito, en 1961, cando eles marchan para Cuba, queda ao cargo da editorial e continúa a organizar a Feira do Libro Galego. Representou en Arxentina as editoriais galegas Galaxia e Bibliófilos Gallegos e xestionou un espazo radial chamado Mirador Bibliográfico Galego, no que lía textos da literatura galega. Colaborou tamén nas revistas Galicia Emigrante e Vieiros, onde podemos ler algúns dos seus artigos.
A súa morte prematura, con apenas trinta anos, conmocionou a toda a colectividade. En 1965, como homenaxe, a editorial Alén Mar publicou de maneira póstuma un libro cos seus poemas titulado Lonxanía, en cuxa edición colaboraron Luís Seoane, Laxeiro, Ricardo Palmás, Carlos Zubillaga e Basilio Losada.
Transcripción da Mulleres galegas, as protagonistas das cacheladas da Casa de Galicia de Unidad Gallega, Nova York, 1966 en 00/00/1966
As famosas «cacheladas» —organizadas polo Comité de Damas da Casa de Galicia de Unidad Gallega de Nova York— sempre formaron parte das actividades máis populares entre os socios e socias desta entidade. As filloas / freixós nunca faltaban nesta celebración. O seu fin non era puramente recreativo, senón que estaba enfocado á recadación de fondos co fin de levar a cabo os distintos proxectos para promover a defensa da cultura galega e axudar os máis necesitados.
Moitas das galegas pertencentes á primeira xeración de emigrantes estaban casadas e dedicábanse, maioritariamente, aos labores domésticos e ao coidado dos fillos. Pero non sempre se cumpría este patrón, pois en numerosas ocasións incorporábanse ao mercado laboral como traballadoras domésticas, costureiras ou, cando alcanzaban unha maior formación técnica, auxiliares administrativas.
En calquera xeito, a través desta imaxe queremos ilustrar o alto nivel de participación feminina dentro das sociedades constituídas pola colectividade galega radicada na Gran Mazá. Lideraban a organización de actividades de divertimento, a conservación das tradicións gastronómicas galegas e a recadación de fondos económicos para atender as necesidades daqueles que quedaron en Galicia.
Transcripción da Maruxa Boga e Clotilde Iglesias nunha homenaxe a Castelao no Teatro Bambalinas de Bos Aires, xullo de 2000 en 25/07/2000
Mª Josefina Boga Romaní, máis coñecida como Maruxa Boga, foi a voz por excelencia dos e das galegas na sociedade arxentina. Filla de emigrantes, naceu en Bos Aires en 1916. Cun profundo amor pola terra dos seus pais, desde moi nova participou nos festivais e recitais organizados polas asociacións galegas, nos que se intentaba preservar e defender a identidade cultural e lingüística de noso. Con 17 anos comezou a traballar na radio coa actriz Maruxa Villanueva e en 1941 participou na estrea mundial de Os vellos non deben de namorarse, que supuxo un fito para a nosa cultura.
Foi unha das fundadoras do programa de radio Recordando a Galicia. Este espazo semanal, creado en 1945 para defender e valorizar a imaxe da colectividade galega emigrada na sociedade arxentina, estivo en antena ata 1984. Por el pasaron as principais figuras da cultura do exilio e da emigración. Maruxa Boga converteuse nun símbolo da identidade de miles de emigrantes galegos e galegas que poñían a radio todas as semanas para escoitala.
Nesta imaxe está acompañada por Clotilde Iglesias, filla de Fernando Iglesias “Tacholas”, o seu compañeiro de tantos proxectos culturais e co que chegou a montar unha compañía teatral galega.
Transcripción da Colaboracións e agradecementos da Cartografía Carmela Porteiro en 16/10/2019
Persoas Carmela Porteiro Javier Pereiro Muñoz Isabel Castro Bermúdez
Institucións ICES IEO
Xornais Faro de Vigo La Opinión El País La Voz de Galicia
Revistas e boletíns Boletín del Instituto Español de Oceanografía Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences Ficheries Research GLOBEC Report ICES, Cooperative Research Report ICES CM ICES, Journal of Marine Science ieo. Revista del Instituto Español de Oceanografía Scientia Marina Pesca2 Pesca Internacional. La revista de los armadores Pesca internacional. Revista mensual del sector pesquero
Transcripción da Créditos da cartografía de Marta Bobo en 26/10/2023
COORDINACIÓN
Centro de Documentación en Igualdade e Feminismos (CDIF)
DOCUMENTACIÓN
Marta Bobo
Cristina Carmen Fernández Novoa
Susana Guitar Novo
Mariám Mariño
Mónica Rey Santiago
Margarita Riveiro López
Juan Néstor Sieira Fernández
TEXTOS
Cristina López Villar
Mariám Mariño Costales
REVISIÓN LINGÜÍSTICA
Begoña Tajes Marcote
REVISIÓN BIBLIOGRÁFICA
Anxos Sumai García
TRATAMENTO DE IMAXES, AUDIOS E VÍDEOS
Teresa Navarro Quintero
X.jpg)
