1. MFOG

O fondo especial do MFOG é o resultado de traballos iniciados desde mediados do ano 2005. Consiste na reunificación parcial, conservación, posta en valor e difusión da documentación e materias xerados por diferentes organizacións identificadas co feminismo. Son de especial interese grupos e colectivos feministas independentes e tamén os integrados en organizacións mixtas que, desde a década do sesenta do século XX, desenvolveron e/ou desenvolven a súa actividade en Galicia.

https://consellodacultura.gal/paxina.php?id=6758

2. Manuel Quiroga. No seu 50 cabodano

[evento cultural do CCG] (2011)

3. Irmandades da Fala

Co gallo da presentación dos volumes As Irmandades da Fala no seu tempo : perspectivas cruzadas e The First World War and the Nationality Question in Europe Global Impact and Local Dynamics, que reúnen as contribucións aos tres congresos organizados polo CCG sobre as Irmandades da Fala, reunimos nun especial os contidos máis relevantes do noso web ao redor da organización e os seus membros.

As Irmandades da fala foron organizacións decisivas para comprender as reivindicacións políticas e culturais de Galicia nas primeiras décadas do século XX.

4. Historias de ida e volta

Galicia é un país no que a emigración é inherente ao devir da súa realidade social, económica, política e cultural. Trátase dun fenómeno que está moi imbricado na identidade dos galegos. Nestes especiais preténdese relatar o proceso migratorio. Difundir o noso pasado e presente como emigrantes é unha das tarefas do Arquivo da Emigración Galega do Consello da Cultura Galega. Para iso, empregando todo tipo de documentación e fotografías que se custodian no arquivo, queremos dar a coñecer e poñer en valor o papel determinante que tiveron os emigrantes no desenvolvemento da nosa sociedade e da nosa cultura.

5. Os inicios do proceso migratorio: A viaxe

Entre 1850 e 1960 marchan cara a América máis de dous millóns de galegos e galegas. Cómpre destacar a importancia deste fenómeno nos contextos socioeconómico, político e cultural da Galicia territorial e da Galicia exterior. Os galegos, coma tantos outros pobos, deciden marchar da súa terra na busca dunha vida mellor e de novas oportunidades para facer realidade os seus soños. Pero emigrar non era tan doado. Precisaban, ademais de cartos cos que custear a viaxe, unha serie de permisos e documentos tanto para poder saír do país como para entrar na nova terra de promisión. Imos presentar os primeiros pasos dos e das protagonistas para preparar a partida e iniciar a viaxe.

6. 20 encontros de normalización lingüística

Vinte edicións e centos de momentos para non esquecer. A selección que che ofrecemos agora recolle algúns deles, na vontade de conmemorar unha cita tan especial para o CDSG.
Os Encontros son debate, reflexión, estudo, propostas... desde todas as perspectivas e sobre calquera ámbito social. Vinte relatorios, un por Encontro, poñen voz a tanto xeneroso traballo colectivo a prol do uso da nosa lingua.

7. #odeportegalegofalagalego

Dezaoito deportistas de elite fálannos nestes vídeos do uso da lingua galega no seu ámbito de competición. Desde a experiencia persoal, comparten con nós reflexións, demandas e compromisos, como referentes e símbolos sociais que son.

Nunha peza colectiva e en mensaxes individuais, demóstrannos a fortaleza de que o deporte galego fale galego. Agardamos que esta iniciativa, desenvolvida no marco dos XX Encontros para a Normalización Lingüística, contribúa ao reforzo da nosa identidade colectiva do xeito en que o fan os éxitos deportivos.

8. Centro Galego da Habana. Presenza de Galicia en Cuba

Ningún visitante da Habana queda indiferente ante a visión do magnífico edificio do antigo Centro Gallego de La Habana, símbolo do poderío e da grandeza que acadou a colectividade galega na illa ao longo dos séculos XIX e XX. Pero a grandeza dos nosos emigrantes na illa non foi só a súa construción senón tamén as decisións que foron aprobadas polos seus socios.
Foi creado en 1879 e ata o ano da súa desaparición como asociación en 1960, o Centro Galego levou a cabo un intenso labor educativo, a prol da alfabetización e formación dos seus socios e despois de toda a poboación habaneira, coa creación do Plantel educativo Concepción Arenal. Tamén destacou no ámbito hospitalario e asistencial, sendo propietario dunha das máis importantes organizacións sanitarias da illa, La Benéfica. Que dicir de todas as medidas tomadas para mellorar a vida cotiá dos galegos residentes na illa caribeña.
Con este especial preténdese difundir eses logros e lembrar o seu pasado como máximo referente da colectividade galega residente en Cuba, sen esquecer aos galegos e descendentes que alí viven e manteñen a pegada da cultura galega na illa.

9. Día das Letras Galegas 2019 no CCG

Antonio Fraguas

Antonio Fraguas. Unha vida dedicada á cultura e á docencia

Antonio Fraguas e a radio

Os seus libros

Na súa voz

A dimensión musical

En imaxes

Primeiros estudos etnográficos (1930-1932)

Novas

As xentes, pedras e ríos de Galicia con Antonio Fraguas (roteiro)

10. Encontros para a normalización lingüística

[evento cultural do CCG]

11. Viaxeiras por Galicia

No pasado non foron poucas as mulleres estranxeiras que percorreron Galicia e que, ao longo dos seus desprazamentos, recolleron notas en cadernos que logo darían lugar á publicación de libros de viaxe. Nos séculos XIV e XV, misticismos relixiosos explican viaxes ao Santo Sepulcro. Tamén hai viaxeiras do XVIII, XIX e XX, estudosas motivadas polo celtismo, polas construcións de pedra e lingüísticas ou polas artes. Non faltan as que perseguen exotismos e características diferenciais na xeografía, a paisaxe, a historia e a literatura deste país ou publicacións produto de militancias políticas. Tamén están mulleres para as que as mulleres non son transparentes nin faltas de interese. Viaxes interesadas na produción literaria e ensaística de Emilia Pardo Bazán, Concepción Arenal, Filomena Dato, Sofía Casanova... e, sobre todo, Rosalía de Castro, mais tamén interesadas nas campesiñas, obreiras, pobres, burguesas, mariñeiras, criadas, lavandeiras ou carreteiras. A selección de imaxes, textos e ligazóns web que compoñen este especial teñen a finalidade de dar luz, pór o foco, nestas olladas. Aténdese ás producións de mulleres que percorreron Galicia entre o século XIV e 1964 así como ás elaboracións que as teñen como obxecto de estudo.

12. A muller galega. Estereotipos e crítica

Este especial nace coa intención de pór o foco en estudos que toman como obxecto de estudo mulleres en diferentes ámbitos de actividade social e cultural e que teñen como pano de fondo Galicia. As imaxes, documentos de interese, rexistros sonoros e ligazóns web dan forma a un conxunto que vai desde 1880 ata 2025, e permiten facer un percorrido polos camiños andados ata a actualidade desde diferentes áreas de coñecemento e perspectivas de análise. Son máis numerosas as referencias antropolóxicas e etnográficas, pero tamén se recollen traballos realizados desde a historia, a socioloxía ou a filosofía. Unha parte das achegas están elaboradas desde olladas críticas, incluídas as feministas, outras dan conta da permanencia de lecturas estereotipadas sobre a cultura, a etnicidade, os sexos, as mulleres, as sexualidades, as clases ou os roles de xénero.

13. Colección: Os profetas do Pórtico e a cultura galega. Unha viaxe que non cesa

As controvertidas esculturas do Pórtico da Gloria reclamadas á familia Franco levan máis dun século a ser reivindicadas pola cultura do país. Explora, a través desta documentación histórica, a dilatada biografía destas obras maxistrais ata o seu traslado ao Pazo de Meirás, residencia estival do ditador.

14. Día das Letras Galegas 2020 no CCG

Ricardo Carballo Calero

biografía

roteiro

epistolario con Otero Pedrayo

epistolario

galería fotográfica

Carballo calero na súa voz

noticias

15. Domingo de Andrade no Día das Artes Galegas 2020 e 2021

A Real Academia Galega de Belas Artes determinou prorrogar no ano 2021 o Día das Artes Galegas dedicado ao grande arquitecto barroco Domingo de Andrade, ao que se lle dedicara o ano pasado. Andrade foi un dos creadores da historia galega con máis impacto e influencia nas artes do país.

Neste especial ofrecemos tres contidos que axudan a explorar a obra de Andrade.

O profesor da USC Alfredo Vigo Trasancos, na altura membro da Sección de Patrimonio e Bens Culturais do CCG, explícanos en cinco obras de Andrade as claves da súa arquitectura.

E propoñemos dúas viaxes a través de Google Earth para coñecer os traballos de Domingo de Andrade en Compostela. Na primeira, podes coñecer as súas obras máis destacadas como arquitecto de edificios relixiosos, onde podemos apreciar con máis claridade a ambición e a visión da arquitectura. Pero tamén é moi interesante coñecer o seu papel, máis pragmático, como mestre de obras, no que conciliaba os seus conceptos estéticos coa funcionalidade dos edificios que debían ser habitados e vividos no corazón da cidade.

Obras máis destacadas en edificios relixiosos

Edificacións civís

16. Afonso X e Galicia [CCG]

Cantigas de Santa María

Cantigas de Santa María: Códice de Toledo (TO)

Galicia e as Cantigas de Santa María

A Virxe Abrideira de Allariz

audios

17. O fío de Penélope

O especial O fío de Penélope condúcenos do fío de Ariadna ao nobelo de Penélope. Once mulleres fan cadanseu periplo polos contidos do web do Consello da Cultura Galega a partir das mulleres homenaxeadas en xornadas organizadas dende o Centro de Documentación en Igualdade e Feminismos do CCG. (...)

18. Nós: De onte a hoxe

Non é posible comprender Galicia e a súa cultura sen a xeración Nós e o rico legado que deixou. O Consello da Cultura Galega recolle neste especial contidos producidos pola institución que dan conta da vida, obra e impacto dun grupo de intelectuais que entenderon Galicia como un proxecto integral. O centenario, neste 2020, da fundación da revista Nós, voceiro dese grupo de intelectuais, é un bo motivo para repasar a súa herdanza.

Ao longo de 2020 incorporaremos ao especial novos materiais biográficos, documentais e de reflexión ao redor da revista Nós e a xeración que a ideou.

19. Un embaixador da lingua portuguesa en Galicia: Valentín Paz-Andrade

Hoxe, 5 de maio, conmemórase o Día Internacional da Lingua Portuguesa. O Consello da Cultura Galega súmase a esta celebración coa presentación dun especial dedicado a Valentín Paz-Andrade, figura sobranceira da Galicia da segunda metade dos século XX e principal promotor de vínculos cos países de lingua portuguesa, en especial con Brasil, un "paraíso prometido", segundo propia consideración, ao que Galicia facilmente podía acceder porque posuía a chave do idioma. A súa proposta, que debullaría en numerosos textos, partía dunha perspectiva daquela inédita, pois era ampla e rica, que apelaba tanto á cultura e á lingua como á economía e á política. Neste especial destacamos a relación estreita e duradeira que o autor de Pranto matricial mantivo co poeta brasileiro Guilherme de Almeida, a través do seu epistolario e doutros documentos procedente do arquivo familiar.

20. Puro Gaos

Avance dun disco no que o músico se interpreta a si mesmo.
Non é frecuente atopar composicións interpretadas polos seus propios autores. E iso é precisamente o que se pode escoitar no avance do disco Obras para violín e piano do Consello da Cultura Galega. Nel, o coñecido compositor Andrés Gaos (A Coruña, 1874-Mar del Plata, 1959) interpreta as súas pezas «Muiñeira» e «Alalá». Esta gravación histórica ponse á disposición da cidadanía para amosar a un Andrés Gaos en estado puro, interpretándose a si mesmo.

21. Proxector

Proxecto do CDSG (CCG) e USC.

22. Sempre Rosalía

Rosalía de Castro é a gran figura fundacional da cultura galega, unha poeta e novelista convertida na figura máis destacada do Rexurdimento cultural galego no século XIX e que segue a gozar entre a cidadanía do país dun enorme recoñecemento e agarimo.

Neste especial ofrecemos unha escolma de contidos e recursos do Consello da Cultura Galega ao redor da escritora.

Ademais, incluímos unha colaboración da profesora Valéria Gil Conde coa súa achega contextualizadora para dar a coñecer a súa obra e legado para as comunidades de lingua portuguesa. Sejam bem vindos!

Coñece a vida de Rosalía de Castro no Álbum de Galicia

23. Dez voces para Luz Pozo Garza

A prestixiosa publicación Asymptote -unha das principais revistas literarias online mundiais que conta xa con traballos de 121 países e 103 idiomas nos ámbitos da poesía, ficción, non ficción, drama e entrevistas a persoas da creación literaria e tradución- faise eco da poesía galega contemporánea. Así, vén de publicar unha escolma de poemas de 8 poetas galegos coas súas traducións verquidas ao inglés. Podes ler os versos de Manuel Rivas, Chus Pato, Gonzalo Hermo, Eva Veiga, Luz Pozo, Alba Cid, Lara Dopazo e Ismael Ramos e as súas versións inglesas realizadas por Jacob Rogers, Jonathan Dunne, Lorna Shaughnessy, Kathleen March, Laura Cesarco Eglin, Erin Moure, Neil Anderson, Harriet Cook and Patrick Loughnane. Moitos deles podes mesmo escoitalos nas súas propias voces. Non é o caso de Luz Pozo Garza, a quen a morte veu visitar antes da publicación desta revista. Mais no quixemos deixala sen voz. Nove voces amigas len a súa escolma poética en galego e a tradutora fai o propio coas traducións ao inglés publicadas na revista. Pepe Cáccamo, Yolanda Castaño, Xavier Seoane, Gonzalo Vázquez Pozo, Olivia Rodríguez, Olga Novo, Cesáreo Sánchez Iglesias, Xesús Alonso Montero, Carme Blanco e Kathleen March conforman estes dez raios de Luz para unha memoria solar. Ao fío da saída de Asymptote e con este especial, o Consello da Cultura Galega quere homenaxear a Luz Pozo Garza, unha poeta xa canónica da literatura galega de todos os tempos. Os seus versos servirán para alumear este verán de nubes e claros.

24. Alba de gloria [CCG]

Recreación audiovisual e pictórica do extenso discurso que deu Alfonso Daniel Rodríguez Castelao no Día de Galicia de 1948.

25. Na voz da obra: unha experiencia sonora dende Atalaia

No mes de xuño de 2020 cúmprense dez anos da presentación do proxecto Atalaia, Arte Contemporánea en Galicia (www.culturagalega.org/atalaia), un arquivo virtual de artistas actuais de Galicia, impulsado polo Consello da Cultura Galega desde a Sección de Creación e Artes Visuais Contemporáneas. Unha iniciativa que nacía co obxectivo de ofrecer ao público un achegamento informativo e o máis global posible do contexto das artes visuais en Galicia.

Unha década despois, esta plataforma acolle unha ampla mirada panorámica da obra de 74 artistas, cunha ampla selección de obras. Pinturas, esculturas, fotografías ou instalacións coas súas respectivas fichas técnicas, que se complementa coa información de exposicións, actividades e publicacións relacionadas de arte contemporánea, un directorio de espazos expositivos e itinerarios realizados por axentes do sector.

Coa proposta “Na voz da obra” pretendemos poñer en valor este importante arquivo visual para recoñecer a obra das e dos artistas seleccionados, desde a relectura doutra mirada allea. Cada persoa convidada escollerá unha obra da base de Atalaia e fará un comentario sobre ela dende a ollada crítica do audiovisual, a estética, a poesía, a música, a ciencia ou a filosofía. Deste xeito, a voz dialogará coa obra nun xogo de experiencia sensorial múltiple arredor dunha obra de arte da man de dous artistas de diferentes áreas.
(...)

26. O maio [CCG, 2020]

O famoso poema de Curros e as novas voces da música fan un proxecto de pandemia: «O maio», un dos poemas máis coñecidos de Curros Enríquez. Nel o poeta invoca unha primavera de liberdade e xustiza. O resultado é un vídeo musical que mestura rumba con influencias da música tropical para dar a benvida ao mes de maio e, de paso, celebrar a vida cun alento solidario. Haberá mil primaveras máis!
(...)

27. #citaNós

O pensamento dos intelectuais da Xeración Nós, recollido en pequenas tarxetas que podes compartir nas redes sociais. Toda unha idea de Galicia en 240 caracteres.

28. De Galicia a América: A chegada a un novo mundo

Dende finais do século XIX e ata mediados do século XX, os galegos e galegas emigraron masivamente cara aos novos países americanos en proceso de industrialización (Cuba, Arxentina, Uruguai, Brasil e mesmo Estados Unidos). A súa emerxente economía, baseada na explotación dos recursos naturais e o desenvolvemento dunha nacente industrialización, precisaba abundante man de obra. Estes países promulgaron leis que propiciaban a chegada de inmigrantes, coas que pretendían poboar amplos territorios baleiros; pero a gran maioría dos galegos e galegas preferiron asentarse nas nacentes cidades, dedicados ao sector servizos, onde percibían máis posibilidades de mellorar laboral e socialmente, e mesmo chegaron a crear pequenas empresas, normalmente familiares. Esta última estratexia facía máis doada a acumulación de aforros e o retorno.
Outro dos factores para a saída masiva dos galegos e galegas cara ao novo mundo foi a influencia das cadeas migratorias: as redes familiares ou de amizade e veciñanza tiñan moita importancia á hora de que unha persoa quixese emigrar e tamén na elección do país de destino. Saber que ao chegar ían contar cun traballo ou axuda para atopalo foi un factor clave. A presenza galega foi esencial para a construción e modernización destes países de acollida.

29. Traballando en América

A inmensa maioría das persoas que decidiron emigrar de Galicia cara a América procedían do mundo rural. Ao chegaren aos países de destino, lonxe de instalarse no campo, acabaron aveciñándose nas emerxentes cidades, que lles ofrecían maiores posibilidades de emprego e obter beneficios económicos a curto prazo. Dado o seu escaso nivel de formación, a maior parte desempeñou traballos pouco cualificados: operarios da construción, limpadores, fogueiros nos ferrocarrís, cargadores nos peiraos, choferes ou empregados no servizo doméstico, sen esquecer aqueles que seguiron preferindo o mar como medio de subsistencia. Destacaron no pequeno comercio de alimentación e na hostalaría, sendo habitual que os seus negocios familiares pasasen ás mans dos fillos ou sobriños reclamados á terra, retroalimentando deste xeito o proceso migratorio.
O obxectivo común era mellorar as súas condicións de vida e axudar as familias que permanecían en Galicia, pero non todos o lograron. A gran maioría viviu modestamente e algúns acadaron o éxito nos seus negocios, co conseguinte ascenso na escala social e económica.
Nesta ocasión amosamos algúns oficios desempeñados principalmente por homes. A muller galega tamén foi protagonista no fenómeno da emigración, realizando diversas ocupacións, ás que dedicaremos un especial monográfico máis adiante.

30. Vida social e tempo de lecer

Os ámbitos de sociabilidade dos galegos e galegas nos países de emigración xorden principalmente da necesidade de interacción con familiares, amigos e veciños. Os espazos máis íntimos, como o propio fogar ou lugares públicos (unha praza ou calquera paisaxe natural), representan escenarios onde se fortalecen as redes sociais primarias, tan necesarias para calquera persoa e máis aínda cando se atopa fóra do seu lugar de orixe.
Os emigrantes contaron ademais cun ámbito de socialización importante como grupo étnico a través da súa afiliación aos centros galegos e ás asociacións microterritoriais. Trátase de entidades societarias multifuncionais centradas no mantemento de símbolos, valores e costumes propios da nosa terra para preservar a propia identidade cultural no país de destino fronte ao colectivo nacional e a outros grupos estranxeiros que alí residen.
Neste especial presentamos unha serie de imaxes que reflicten diversas actividades realizadas pola poboación emigrante no seu tempo de ocio, imaxes que envían a amigos e familiares a Galicia para transmitir unha idea de éxito e de gozo da vida. Calquera actividade no lecer rompe coa rutina diaria de traballo e serve para estreitar lazos familiares e de amizades que, pola súa vez, axudan á integración na sociedade de acollida, aínda que coa terra natal sempre no pensamento.

31. O equilibrio dos extremos

Un diálogo literario entre as novas voces poéticas e Xela Arias para conmemorar o Día Mundial da Poesía o 21 de marzo. Neste abrente primaveral dun ano de desacougos, incertezas e esperanzas e, ao fío do nomeamento de Xela Arias como figura homenaxeada do Día das Letras 2021, o Consello da Cultura Galega leva a cabo este proxecto. Porque ambicionamos ese equilibrio dos extremos que perseguiu sempre Xela Arias, asumímolo canda ela como un desafío permanente e contraditorio -por imposible- e facémolo á escoita deste diálogo entre os versos que 12 escritoras e escritores nacidos a partir da década dos oitenta imaxinaron en conversa íntima con cadanseu poema de Xela Arias, que eles e elas mesmas seleccionaron.

Os textos chegan a nós, lizgairos e senlleiros, nas propias voces que os crearon mais fálannos tamén dende a materialidade do texto e da imaxe e, ao tempo, arman un agasallo comunal, un macrotexto colectivo, integrados (e desintegrados) na videocreación encargada á produtora Miramemira que podes gozar tamén neste web

Soñamos este proxecto coa convicción de que a poesía pode ser un lugar de (re)encontro dende o que asomarnos, aínda que sexa por un intre, a ese anceiado equilibrio imposible. Para sentirmos a súa vertixe latexando nos versos de Lois Alcayde Dans, Tamara Andrés, Antón Blanco, Alba Cid, Berta Dávila, Alicia Fernández, Rosalía Fernández Rial, Miriam Ferradáns, Gonzalo Hermo, Oriana Méndez, Arancha Nogueira e Ismael Ramos. Co acompañamento do eco inmorredoiro da palabra de Xela Arias.

32. Mulleres galegas na emigración

O papel que a muller galega desempeñou no fenómeno migratorio do noso país é algo incuestionable. A emigración provocou numerosas transformacións na familia tradicional: as chamadas por Rosalía de Castro "viúvas de vivos" permanecen no país como responsables da economía familiar, do fogar e dos fillos, ... pero tamén están as mulleres que emigran cara a outros países en busca dunha vida mellor e se atopan con numerosas dificultades na súa integración, non só como inmigrantes senón tamén por problemas engadidos á súa condición de xénero.
No século XX a presenza feminina vaise incorporando gradualmente ao proceso migratorio. Emigran nas primeiras etapas reclamadas polos maridos, pais ou irmáns, e pouco a pouco a marcha vaise individualizando polas súas propias circunstancias persoais. Funcionan as "cadeas migratorias" e o reagrupamento familiar; non hai que esquecer que a muller se quería emigrar tiña que contar co consentimento paterno ou do cónxuxe.
Unha vez nos países de acollida, as galegas, debido ao seu escaso nivel cultural e profesional, empregáronse nos niveis máis baixos da escala laboral: no servizo doméstico, nos postos menos cualificados das fábricas, na hostalaría, no comercio e nos negocios familiares.
Pero coa emigración tamén tiveron a oportunidade de lograr a súa independencia, formarse, criar e educar os seus fillos nunhas sociedades máis modernas e abertas. E convertéronse en transmisoras da cultura galega e do amor a súa terra para as novas xeracións de galegas e galegos da diáspora.

33. A Lindona de Galicia

La Lindona de Galicia é unha peza teatral moi poucou coñecida, ambientada nas loitas medievais polo trono de Galicia. Nela a lingua galega convive en normalidade co castelán e descubrimos a unha gran personaxe literaria: a Lindona, unha poderosa e independente muller, gobernadora de facto do reino de Galicia. Para conmemorar o Día Mundial do Teatro de 2021, recuperamos un texto excepcional. O dramaturgo Andrés de Claramonte escribiu a principios do século XVII a obra.

Neste especial poderá acceder a diferentes contidos que permiten coñecer esta sobranceira peza teatral, e que se publicarán neste web e nas redes sociais do Consello da Cultura Galega entre o venres 25 de marzo e o martes 2 de abril de 2021, como a primeira ficción sonora producida pola institución, ou artigos de contexto elaborados por reputados especialistas sobre a obra, a Galicia da época ou a relación entre a ficción e os feitos nos que está inspirada.

Ilustración: Laura Romero.

34. A Negra Sombra de Juan Montes

Juan Montes (Lugo,1840-1899) foi un compositor, organista e director de música galego, especialmente recoñecido por ser o autor da versión musical do poema "Negra Sombra" de Rosalía de Castro, unha canción icónica para a cultura galega. Hoxe cúmprense 181 anos do seu nacemento e o Consello da Cultura Galega (CCG) incorpora a súa entrada no Álbum de Galicia e ofrece diferentes versións históricas da súa peza máis coñecida procedentes do Arquivo Sonoro de Galicia.

35. As iniciativas educativas da emigración galega

O forte sentimento de compromiso e solidariedade dos e das emigrantes galegas coa súa terra de orixe provocou un envío constante de remesas que tiveron grande importancia para a modernización de Galicia. Un dos destinos principais destas remesas foi o eido educativo. O ensino converteuse, así, nun vehículo rexenerador e nun resorte de transformación social.
A intervención escolar dos ausentes realizouse en dúas modalidades: os filántropos indianos, que fixeron achegas económicas en forma de doazóns ou herdanzas testamentarias, que abranguían dende pequenas cantidades para contribuíren ao fornecemento de escolas ata importantes legados para a construción e o mantemento de centros educativos. E as asociacións microterritoriais (de ámbito municipal, parroquial ou aldeá) que se foron creando en América con finalidade instrutiva e que custearon a implantación, dotación e financiamento das chamadas "escolas de americanos". A maioría destas sociedades fundaron escolas laicas, gratuítas, con programas de estudos modernos, inspirados nos países de acollida. As modalidades de intervención escolar foron variadas: dende a construción de edificios de nova feitura (nos que se primou a funcionalidade pedagóxica e a hixiene) ou o arrendamento de locais, ata o envío de doazóns para a mellora das infraestruturas ou de materiais escolares. Estas accións funcionaron como resorte para a expansión da rede educativa na Galicia rural e como axente modernizador das aldeas e parroquias.
As imaxes que se amosan son un pequeno exemplo das numerosas escolas creadas pola nosa emigración, moitas das cales continúan a ser "templos do saber", ben como centros de ensino, ben como bibliotecas, centros socioculturais ou casas de cultura. Para saber máis pódese consultar As escolas da emigración e o catálogo da exposición Luces de alén mar do Consello da Cultura Galega.

36. Centenario de Emilia Pardo Bazán

En 2021 celebramos o centenario da morte dunha das escritoras máis significativas da literatura e da cultura modernas: Emilia Pardo Bazán. Con tal motivo, o CCG promoverá diversas actividades, publicacións e proxectos ao redor da súa figura.

O punto de partida é o epistolario da escritora, custodiado no Arquivo da Real Academia Galega.

37. A cultura galega alén mar

A necesidade de sobrevivir cunha personalidade propia fai precisa a reivindicación dunha identidade cultural galega fronte ao crisol de culturas asentadas en América.
A difusión e defensa da cultura galega, tanto en América como en Galicia, pasa a ser un obxectivo prioritario para moitas das entidades de emigrantes. O envío de remesas de cartos para homenaxear a grandes figuras da nosa literatura, da nosa música, mesmo para axudas puntuais en caso de necesidade ou para fomentar a creación e mantemento de institucións culturais en Galicia como a Real Academia Galega ou a Universidade galega, é de todos e todas coñecido. Tamén dende América se impulsan e apoian iniciativas de carácter galeguista como as Irmandades da Fala ou o Seminario de Estudos Galegos.
Danse a coñecer ou publícanse as obras literarias nacidas no Rexurdimento: Rosalía de Castro, Curros Enríquez, Eduardo Pondal pasan a ser símbolos da patria; e mesmo numerosas asociacións de emigrantes van tomar o seu nome como homenaxe. E, ao tempo, algunhas das figuras máis destacadas da nosa cultura, como Curros, Ramón Cabanillas, Roberto Blanco Torres, Antón Villar Ponte, Eduardo Blanco-Amor, Ramón Suárez Picallo, entre outros, viviron en primeira persoa o proceso migratorio, e será en América onde crean e publican a súa obra.
Tras a Guerra Civil, América, coa chegada do exilio, convértese no baluarte cultural galego. Mentres Galicia estaba reprimida polo réxime franquista, obrigada ao silencio, as manifestacións culturais en galego frutifican en América –revistas, xornais, audicións de radio, editoriais, compañías de teatro, exposicións de arte, cine...–, o que provoca un renacemento da nosa cultura a partir dos anos 50. Figuras como Luís Seoane, Rafael Dieste, Arturo Cuadrado, Lorenzo Varela, Manuel Meilán ou Lois Tobío vertebran a produción artística e cultural deses anos e inflúen nas novas xeracións.
Neste especial presentamos algunhas das iniciativas culturais que se fixeron dende América por e para a Galicia.

38. Sextina

A través deste espazo, cada seis meses e en razón de un a un, dáse visibilidade a aqueles libros, folletos e documentos dos fondos do CDIF considerados rarezas ou pouco coñecidos debido á súa antigüidade, tipoloxía, forma de produción, procedencia ou xeito de difusión.

39. Unha nova xeración de lumes

Nos últimos tempos asistimos con máis frecuencia aos megaincendios, lumes que afectan a unha maior superficie, son máis severos e provocan un maior dano a persoas e patrimonio. A análise das causas, tipoloxías e posibles solucións foi unha preocupación do Consello da Cultura Galega desde hai varias décadas. Nesta especial agrupamos as últimas contribucións na materia e as análise dos casos galego e portugués da man de dous recoñecidos investigadores: Francisco Díaz-Fierros e Luciano Fernandes Lourenço.

40. Novas realidades migratorias a América nos anos centrais do século XX

A crise económica de 1929 marca o punto final da emigración masiva cara a América. Tras a Guerra Civil e a pesar das medidas restritivas do réxime franquista, comezan de novo as saídas cara ao continente americano grazas á reactivación das cadeas e as redes migratorias existentes nos países tradicionais de acollida.
Isto obriga a que en 1946 o Goberno poña de novo en vigor a Lei de emigración de 1924. Nesta fase convive unha emigración de chamada xunto cunha emigración asistida e organizada en función das normas emanadas de organismos internacionais como o Comité Internacional para as Migracións Europeas (CIME) e as necesidades de man de obra dos países receptores, cos que se asinan convenios bilaterais.
Na década dos 50 e 60, catro países absorben a gran maioría dos e das emigrantes galegas cara a América: Arxentina, Uruguai, Brasil e Venezuela. Estes países vivían un momento de crecemento económico e de desenvolvemento industrial que demandaba obreiros cualificados e técnicos especializados, na construción e nas obras de infraestruturas, e traballadores agrícolas. Activouse así unha política selectiva que só permitía entrar nos países a todo aquel que fose reclamado ou levase un contrato de traballo. Numerosos familiares e veciños asentados alí envían cartas de chamada ou contratos laborais, facilitando, deste xeito, todo o proceso burocrático para poder emigrar. Nestas décadas, aínda que continúa o predominio da emigración masculina, hai un aumento considerable da feminina, resultado da política de reagrupación familiar.
Cómpre destacar a importancia de Venezuela como un novo destino a causa do seu rápido crecemento económico, baseado na explotación e exportación das súas grandes reservas petrolíferas, que estimulou a expansión doutras actividades industriais, a construción de infraestruturas e o desenvolvemento do sector servizos.
Nos anos finais deste período aparecen novos destinos en Europa (Alemaña, Francia, Suíza ou Inglaterra), que acabarán por convertese nunha nova realidade migratoria para os galegos e galegas, pero este proceso será analizado noutro especial.

41. Centenario da Misión Biolóxica de Galicia

O 1 de abril de 1921 nacía en Santiago de Compostela a Misión Biolóxica de Galicia. Unha institución científica de gran relevancia na modernización e mellora do sector agrogandeiro galego ao longo do século XX. Á Misión Biolóxica estiveron vinculados importantes científicos e membros do ámbito cultural e universitario. O Consello da Cultura Galega quere celebrar o centenario deste centro, hoxe ubicado no Palacio de Salcedo (Pontevedra), facendo visibles as biografías de destacados membros presentes no Álbum de Galicia e a través dun artigo de Francisco Díaz-Fierros, catedrático emérito de Edafoloxía da USC, no que explica as orixes do proxecto.

Nota de prensa

Fotografía: Histagra (USC) /Portela Vázquez, Alberto (2016). Misión Gallastegui: la Mejora Genética Agropecuaria. Vigo: Autor-editor

42. O exilio galego

Nos primeiros días da Guerra Civil, Galicia queda baixo o control dos sublevados. A represión foi durísima e o exilio converteuse na única saída para miles de galegos e galegas que padeceron persecución e cárcere. Fuxiron a Portugal ou a Francia, incluso cara a algúns países africanos como Tunes. Alí, salvo un pequeno grupo que encontrou acubillo, buscaron outros lugares que os acollesen.
En América atopáronse cun amplo conxunto de redes sociais orixinadas e consolidadas pola emigración anterior a 1936. Aínda que as políticas inmigratorias dos países non eran favorables á chegada dos exiliados (agás o caso de México), estas redes puideron facilitar os procesos de desprazamento e a súa inserción socioeconómica e cultural.
Os exiliados cunha cualificación intelectual e técnica superior puxéronse ao servizo dos países de acollida, traballando nas súas universidades e no desenvolvemento de sectores clave da economía, como o industrial, enerxético, manufactureiro ou mecánico. Isto sen contar cos centenares de artistas, escritores ou pintores que ingresaron no mundo académico e cultural, sobre todo en México, Arxentina, Uruguai e Estados Unidos.
A influencia de intelectuais galegos asentados en Arxentina, como Luís Seoane, Eduardo Blanco-Amor, Lorenzo Varela e Rafael Dieste, entre outros, converteu Bos Aires no principal referente da nosa cultura nos anos 40 e 50; o mesmo pasou en Uruguai con Lois Tobío e Manuel Meilán, en México con Florencio Delgado Gurriarán, Carlos Velo e Luís Soto ou en Estados Unidos con Emilio González López, José Rubia Barcia e José Otero Espasandín, por citar algúns dos casos máis coñecidos. Pero tampouco debemos esquecer a presenza dos exiliados e exiliadas anónimas que se dedicaron a refacer a súa vida e a garantir a súa supervivencia material.
O Consello da Cultura Galega organizou no ano 2001 un congreso para difundir o legado destes homes e mulleres e publicou un dicionario biobibliográfico que recolle as biografías dos exiliados e exiliadas máis recoñecidas pero tamén dos anónimos e as actas das xornadas.
Este especial é unha pequena mostra dos documentos e fotografías que o Arquivo da Emigración Galega conserva nos seus fondos para poñer en valor a súa memoria.

43. Son de Galicia: Centenario de Cantigas e Agarimos

Neste ano 2021 cúmprense cen anos da fundación do coro Cantigas e Agarimos, unha institución fundamental da música popular galega do século XX e un dos coros históricos do século XX, que foron homenaxeados na exposición Son de Galicia do Consello da Cultura Galega.

Para este especial, recuperamos un dos episodios históricos senlleiros da traxectoria deste coro: a primeira representación en Galicia da obra Os vellos non deben de namorarse de Castelao en 1961. Un acto que se converteu na primeira reivindicación pública do político e escritor rianxeiro durante a ditadura.

Web de Cantigas e Agarimos

Fotografía: O coro en 1923. Fonte: CeA

44. O elo perdido: Aquilino Iglesia Alvariño e a lingua galega na Historia de Galiza

Presentamos un suceso descoñecido da historia cultural galega do século XX: a desaparición do capítulo sobre a lingua galega escrito polo poeta Aquilino Iglesia Alvariño da monumental Historia de Galiza dirixida por Ramón Otero Pedrayo e promovida polos galeguistas de Bos Aires. O texto, inédito ata hoxe, é o elo que nos permite coñecer o universo cultural e político da época: as tensións entre os galeguistas de Galicia e os de Arxentina, as pugnas por construír un relato do país e mesmo as discusións ao redor de como debía ser o rexistro culto da lingua galega.

Consulta a nota de prensa

Membros da Real Academia Galega. Sentados, atópanse entre outros Ramón Otero Pedrayo (segundo pola esquerda) e Aquilino Iglesia Alvariño (cuarto pola esquerda).

45. Voces centenarias

Voces Centenarias é un espazo de difusión do amplo e vizoso fondo inédito que se agocha no Arquivo Sonoro de Galicia (ASG). Periodicamente ofrecerase unha escolma das gravacións sonoras, custodiadas no Consello da Cultura Galega, dos nosos persoeiros da cultura, da política, da emigración... e que, como o nome da iniciativa suxire, xa non están entre nós. Todas elas son voces que axudaron a perfilar o noso pasado pero tamén o noso destino presente e futuro.

46. No centenario da Federación de Sociedades Galegas da República Arxentina

En setembro de 1921, hai agora cen anos, fundouse en Bos Aires a Federación de Sociedades Gallegas Agrarias y Culturales, por iniciativa de varios dirixentes da colectividade galega (Antón Alonso Ríos, Manuel San Luis, Enrique Rodal e Joaquín Folgar Lema), nunha reunión para loitar contra o caciquismo. Xa dende as primeiras xuntanzas para a súa constitución prevaleceu o ideario socialista e agrarista dos seus promotores e o compromiso a prol dos sectores sociais galegos máis desfavorecidos.
O 24 de setembro realizouse un congreso constituínte no que se integraron doce das numerosas sociedades parroquiais e comarcais que existían en Arxentina. O 30 de outubro aprobaron a súa primeira Carta orgánica cunha declaración de principios, baseados en textos do Partido Socialista Argentino. En 1927 estaban federadas 40 sociedades, con 5000 socios.
Co tempo xurdiron diverxencias ideolóxicas entre dous sectores da Federación, o que levou en 1929 á súa separación en dúas entidades: a Federación de Sociedades Gallegas Agrarias y Culturales, de ideario agrarista e galeguista, e a Federación de Sociedades Gallegas de Buenos Aires, de orientación socialista. A Guerra Civil española provocou a súa reunificación; a nova institución (Federación de Sociedades Gallegas de la República Argentina (FSG) reunía 40 asociacións con máis de 10.000 afiliados. En xaneiro de 1937 creou unha organización propia de axuda e apoio á República española: a Agrupación Gallega de Ayuda al Frente Popular Español, que impulsou un importante movemento de solidariedade e axuda económica á república e aos refuxiados.
A Federación funcionou como un organismo político que traballaba por e para Galicia, sen esquecer os aspectos relacionados coa integración social dos emigrantes. Xa no século XXI, centra a súa actividade cultural na creación do Museo da Emigración Galega (MEGA) como museo, biblioteca e centro de investigación e difusión da emigración galega en Arxentina.
Para conmemorar o seu centenario, o Arquivo da Emigración Galega publica este especial, amosando parte da documentación e do arquivo fotográfico dos seus fondos, para recoñecer e difundir o seu labor de compromiso na defensa dos galegos de aquí e de acolá.

47. Xela & Gianni

Os Contos ao teléfono de Gianni Rodari son boa mostra da actividade de Xela Arias como tradutora de literatura infantil e xuvenil. O libro foi publicado pola editorial Juventud en 1986.

Neste especial, a tradución de Xela e Valentín Arias cobrou vida a través da voz de Charo Pita, ofrecendo doce contos que son tamén un convite a soñar coa fantasía de Rodari. Os contos foron accesibles de xeito libre e gratuíto neste sitio web ata xuño de 2022, durante o periodo acordado cos herdeiros do autor para a súa difusión. Se vostede desexa consultalos, pode facelo contactando co Arquivo Sonoro de Galicia.

Do orixinal de Gianni Rodari: Favole al telefono © The Estate of Gianni Rodari.
Publicado consonte a Axencia Literaria Piergiorgio Nicolazzini (PNLA).
Ilustración: Bea Gregores

48. Voces da ciencia

O CCG e a Asociación Galega de Comunicación de Cultura Científica e Tecnolóxica indagan neste podcast ao redor da memoria da ciencia galega do século XX a través dos seus protagonistas máis destacados.

49. A emigración galega a Europa

A partir de 1959, en Galicia produciuse unha inversión de correntes migratorias, ao abandonarse paulatinamente o tradicional desprazamento de poboación cara ao continente americano. Diríxese maioritariamente cara a aqueles países europeos que se atopaban en pleno desenvolvemento industrial e tecnolóxico e que precisaban man de obra estranxeira. Mentres que noutras zonas de España o corte do fluxo migratorio cara a América foi máis radical, o caso galego presentou un período en que se producían correntes simultáneas cara aos dous continentes. Os destinos elixidos foron principalmente Alemaña, Suíza, Francia e Holanda, seguidos do Reino Unido e Bélxica. A procedencia dependía do ano pero en xeral, Ourense foi a provincia protagonista dos fluxos cara a Europa. Entre 1959 e 1973, preto de dous millóns de españois emigraron cara a Europa. As estatísticas utilizadas na maioría dos estudos proveñen do Instituto Español de Emigración (IEE). Estas, loxicamente, non se axustan á realidade de xeito estrito pois habería que atender á emigración non asistida.
A nivel xeral fálase dunha emigración masculina pero a tendencia era variable dependendo do destino, ano e maneira de entrar en cada país receptor. Moitas mulleres galegas incorporáronse á corrente migratoria clandestina e integráronse en nichos de traballo nos que a súa man de obra cobraba un papel dominante. Homes e mulleres desenvolveron a súa actividade produtiva nos sectores secundario e terciario maioritariamente. Non todos os países seguían dinámicas idénticas en canto á acollida, contratación, dereitos laborais ou protección socio-sanitaria.
A integración dos e das emigrantes nos destinos europeos estaba suxeita ás dificultades derivadas das diferenzas culturais, como por exemplo o idioma. Ademais, incluso a distribución espacial e características das vivendas dos traballadores estranxeiros impedían dalgún modo a interacción social coa sociedade de acollida e, mesmo, a propia reagrupación familiar. O grao de integración nas novas sociedades foi relativo, agás os que non chegaron a retornar ou formaron parellas mixtas. Ás veces a liña que separaba as relacións sociais no traballo era moi difusa, xa que se trababa de compañeiros, amigos e mesmo veciños á vez, polo que compartían espazos comúns tanto no ámbito público coma no privado. O tempo de ocio en numerosas ocasións era cambiado por horas extraordinarias de traballo, co fin de incrementar os aforros no menor tempo posible.
A partir de 1973 o mercado de traballo dos principais países de acollida quedou afectado pola crise do petróleo e a conseguinte desaceleración económica. A man de obra estranxeira viu minguadas as posibilidades de traballar e, inclusive, afrontou a rescisión de contratos laborais antes do tempo previsto. A pesar de todo, tras o retorno de protagonistas da emigración exterior continental dos anos 60, non se chegou a romper por completo o vínculo inherente ao propio proceso migratorio. Boa proba diso son os movementos migratorios que se están a producir na actualidade. Moitos dos descendentes dos que foron pioneiros repiten hoxe os mesmos destinos, pero cunha formación académica superior, que lles permite desenvolver traballos máis cualificados.
Neste especial pretendemos ofrecer unha visión xeral do que era a vida cotiá dos emigrantes galegos durante os anos 60 e 70 nos destinos continentais de maior prevalencia.

50. Outros destinos da emigración galega

Cando escoitamos falar da emigración galega sempre pensamos nos destinos tradicionais como: Arxentina, Cuba, Brasil, Venezuela ou Uruguai e, no caso de Europa: Suíza, Alemaña, Reino Unido ou Francia. Pero como hai galegos e galegas ata “na lúa” parafraseando a coñecida canción, este especial vai dedicado a eses países de acollida nos que, se ben a presenza dos galegos non destacou a nivel cuantitativo, si o fixo pola importancia cualitativa adquirida en determinados sectores produtivos da súa economía.
A chegada de emigrantes galegos a países americanos sen tradición migratoria vén dada por diversos motivos, entre os que se atopa a existencia de cadeas migratorias durmidas. Xa a finais do século XIX e principios do XX, en varios destes países viviu unha pequena colectividade galega que conseguiu un certo éxito social e económico, pero que por circunstancias políticas ou económicas, mesmo climáticas e sanitarias, non chegou a constituírse nun foco de atracción para a nosa emigración. Esas cadeas, nun novo contexto, foron reactivadas por circunstancias puntuais como a necesidade de man de obra en determinados sectores produtivos en auxe.
Así, podemos destacar a emigración galega a Panamá, país que xa a comezos do século XX contou con traballadores galegos para as obras de construción da súa canle, onde deixaron unha pegada transcendental que marcou o seu protagonismo dentro do grupo de man de obra europea. Nos anos 50 e 60, o Istmo volveu ser considerado como un destino atractivo, para os galegos e galegas que na súa maioría procedían da comarca do Carballiño e de Forcarei ou da Estrada, entre outros lugares. Chegaron a ese país nun momento de auxe auspiciado pola influencia estadounidense reflectida na súa economía e na xestión desa gran vía de comunicación interoceánica. Outro caso singular foi o dos e das veciñas da Costa da Morte, que neses mesmos anos emigraron cara á costa peruana. O reagrupamento familiar foi unha vía de consolidación e integración da colectividade nestes países.
A emigración asistida por parte do Goberno español das décadas dos 50 e 60 tamén levou a que moitas galegas e galegos optasen por probar fortuna en países descoñecidos para eles, cunha lingua e unha cultura totalmente alleas, como é o caso de Canadá ou Australia.
Neste especial o AEG amosa fotografías e documentos que moi amablemente foron cedidos por algúns dos seus protagonistas.

51. Virus, epidemias e vacinas

O Calendario Científico Escolar lémbranos que o 9 de decembro de 1979 erradicouse por primeira vez unha doenza. Foi a varíola e logrouse grazas á vacinación. Catro décadas máis tarde, en decembro de 2019, a Oficina da OMS na China recibiu un aviso de varios casos de pneumonía de causa descoñecida na cidade de Wuhan. Sóubose, posteriormente, que o coronavirus SARS-CoV-2 era o causante. A pandemia mundial provocada por este coronavirus está aínda lonxe de ser erradicada, mais parece evidente o decisivo papel que están a xogar as vacinas na loita contra a enfermidade.

Inauguramos nova etapa do Proxector con esta sesión continua na que ofrecemos unha ducia de pezas audiovisuais sobre virus, epidemias e vacinas; unha temática que continúa a estar, lamentablemente, de plena actualidade. Periodicamente, iremos propoñendo outras sesións temáticas vinculadas a efemérides, persoeiros ou feitos salientables.

Data: 18/01/2022

52. Por unha peseta

53. Galicia onde todo retorna

O feito migratorio en Galicia é un elemento inherente á súa identidade cultural. Sería imposible entender a actualidade contemporánea da nosa comunidade sen ter presente este fenómeno. Se atendemos ás cifras oficiais ‒sen ter en conta a emigración clandestina–, cabe lembrar que entre 1810 e 1970 se estimou unha partida cara ao exterior de 2.250.000 emigrantes, que colleron distintos rumbos co fin de probar sorte e construír futuro. Coa crise do petróleo, a partir de 1973, a emigración masiva chegou á súa fin e deu paso á chamada emigración de retorno, tanto desde os principais receptores do continente americano como desde os países europeos que brindaron oportunidades de superación a milleiros de galegas e galegos.
Neste especial tócanos atender ao que nun principio parecía a última etapa dun proceso pechado, pero o certo é que, unha vez iniciado o ciclo, nunca conclúe por completo. Experiencias e afectos nacidos na emigración son transferidos dunha xeración a outra para continuar impregnando a identidade desa “Galicia Exterior” que se leva dentro, aínda que o retorno sexa un feito que forme xa parte do noso pasado.
Non debemos esquecer que retornar significa emigrar de novo aínda que, ás veces, os propios emigrantes non teñan plena conciencia diso. Unha gran maioría non ten dúbida da súa decisión de regresar á terra, incluso antes de emprender a súa aventura migratoria. Canto máis duradeira sexa a estancia no país de destino, máis se complica o retorno, por moi desexado que este sexa. Moitas persoas marcharon soas e voltan con toda unha familia formada no estranxeiro. Os seus fillos e netos, nacidos na sociedade de acollida, chegan a Galicia cheos de ilusión, en idades ás veces complicadas e cunha identidade híbrida.
O proceso de retorno parece menos duro que cando os e as emigrantes partiron cara a países descoñecidos por primeira vez, pero non sempre é así. Cando saíron de Galicia eran mozos e mozas cunha capacidade de adaptación social máis flexible. Cando volven, en moitos casos, xa non son tan novos e chegan con costumes adquiridos doutra cultura, outro clima, outros olores, sabores e sons. A natural comparativa en situacións cotiás entre "alá" e "aquí" faise unha constante que dura bastante tempo, o que non quere dicir que o desexo de regresar ao que consideran “o seu lugar” se desvaneza, pois a morriña é un sentimento que sempre prevalece.

54. Dis-ma-ma-má

Remata un intenso ano no que o Día das Letras Galegas foi dedicado a Xela Arias, e nada mellor que facelo con música. O Consello da Cultura Galega e o compositor Juanjo Cura teñen o pracer de ofrecerlles a descarga as partituras e os audios coas voces de referencia da versión realizada por este músico do poema "Dis ma-ma-má" do libro Darío a diario de Xela Arias (Xerais, 1996).

55. 150º Aniversario da Sociedad de Beneficencia de Naturales de Galicia

Neste ano celébrase o 150 aniversario fundacional da Sociedad de Beneficencia de Naturales de Galicia da Habana. O Consello da Cultura Galega, con este especial, quere conmemorar esta efeméride coa difusión de parte dos fondos documentais da sociedade que se conservan no AEG e poñer en valor o seu legado a prol da colectividade galega asentada en Cuba.
A creación desta lonxeva entidade respondeu a unha crecente demanda e necesidade dos integrantes da colonia galega na illa, cada vez máis numerosa no último terzo do século XIX, que reclamaban unha solución para os milleiros de emigrantes que, por problemas de saúde ou de falta de traballo e recursos económicos, se vían abocados á indixencia e ao desamparo. Para evitar que se convertesen nun problema de orde pública ou que quedasen no máis completo abandono, un pequeno grupo de emigrantes de gran renome no sector das finanzas, o comercio ou a empresa, secundados por numerosos compatriotas solidarios, decidiu agruparse e crear unha sociedade benéfica seguindo o exemplo da colectividade catalá, que en 1840 creara a Sociedad de Beneficencia Catalana.
Así, o 31 de decembro de 1871 fundouse a Sociedad de Beneficencia de Naturales de Galicia (en diante SBNG). No seu primeiro regulamento definíase como unha institución benéfica, caritativa, protectora e asistencial, con tres prioridades básicas: socorrer con doazóns mensuais os paisanos galegos desvalidos e que estaban sen traballo, facilitarlles asistencia sanitaria en caso de enfermidade e asumir a repatriación para os que tivesen que retornar. Co paso do tempo as súas actividades iranse ampliando no campo cultural e de axuda mutua, sendo moi importante a construción dun gran panteón no cemiterio Colón da capital cubana, onde descansan miles de socios da entidade.
Os fundadores pretendían tamén dignificar o papel dos galegos e galegas na illa ante os cubanos e os emigrantes doutras nacionalidades. Comezan, así, a reivindicar a cultura galega como algo distintivo, organizando festivais de música, conferencias e homenaxes a grandes escritoras como Rosalía de Castro, Virginia Felicia Aubert ou Juana Mª de Vega, ás que nomearon como socias de honra da sociedade. Anualmente, cada 25 de xullo, celebraban a festividade do Día de Galicia cunha gran festa e un desfile polas rúas habaneiras.
Ao longo do século XX o prestixio da entidade mantívose na colectividade. A SBNG estivo moi vinculada ao Centro Galego da Habana, en cuxo palacio dende 1922 pasou a ocupar un despacho, onde aínda hoxe atende, na medida das súas posibilidades, as necesidades dos e das socias. As circunstancias tras a revolución cubana cambiaron e os seus bens foron expropiados, pero a entidade permaneceu activa, conservando e xestionando o panteón social e mantendo a chama de Galicia nas súas actividades.

56. Florencio Delgado Gurriarán: Día das Letras Galegas 2022

O autor homenaxeado no Día das Letras Galegas 2022 é un reflexo da cultura galega no século XX. Militante do Partido Galeguista, exiliado en América, colaborador de Castelao, promotor de iniciativas editoriais e radiofónicas. Como poeta escribiu entre dous mundos: a súa terra de Valdeorras e o país de acollida, México. Neste especial, que arrinca hoxe, o Consello da Cultura Galega irá incorporando diferentes contidos co obxectivo de dar a coñecer a vida e obra do poeta e poñer en valor o seu legado.

57. Medalla do Consello da Cultura Galega

O Consello da Cultura Galega creou en 2018 a Medalla do Consello da Cultura Galega para recoñecer o labor daquelas persoas que colaboran coa institución no desenvolvemento das súas actividades e, nomeadamente, na súa acción exterior. Servirá, asemade, como un medio para promover a súa colaboración e implicación coa cultura galega.

58. O navío Santa Maria e a Operación Dulcinea

O navío de pasaxeiros Santa Maria foi o transatlántico portugués máis soado a nivel internacional do século XX. Pertenceu á frota de buques da Companhia Colonial de Navegação (CCN). Este paquebote de luxo foi construído en Bélxica en 1953 e transportou pasaxeiros durante vinte anos, a maioría deles eran emigrantes galegos, españois e portugueses. Realizaba a ruta regular entre Europa e América do Sur, con escala tamén na costa de Florida (EUA). As súas características técnicas e servizos especiais —semellantes ás do seu homólogo, o buque Vera Cruz— non foron as que fixeron que tivese tanto alcance mediático. Malia o prestixio que tiña, sendo o único navío de pasaxeiros portugués que mantiña unha liña de conexión regular entre Portugal e os Estados Unidos, o seu verdadeiro protagonismo obedece a unha acción armada desenvolvida a bordo no mar Caribe na mañanciña do 22 de xaneiro de 1961, bautizada como Operación Dulcinea. Esa acción armada, que derivou no secuestro do Santa Maria, foi cometida por un grupo de activistas políticos galegos e portugueses, fundadores da agrupación denominada DRIL (Directorio Revolucionario Ibérico de Liberación / Direção Revolucionària Ibérica de Libertação). Este movemento pretendía crear unha corrente de opinión pública internacional contraria aos réximes ditatoriais vixentes nos dous Estados ibéricos, o salazarista e o franquista. Tentaba desencadear un fenómeno de converxencia política e apoio capaz de derrubar ambas as dúas ditaduras. Ao mesmo tempo, procuraba a liberación dos territorios colonizados por España e Portugal no continente africano. Na captura do buque participaron 24 membros do DRIL. A operación estivo principalmente encabezada polo excapitán portugués Henrique Galvão e dous galegos: Xosé Velo Mosquera, que foi quen concibiu gran parte desta, e o excomandante da Mariña de guerra da República española Xosé Fernández Vázquez, máis coñecido como comandante Soutomaior.

59. Día da Lingua Materna

En 1999 a UNESCO declarou o 21 de febreiro como Día Internacional da Lingua Materna, unha celebración anual para festexarmos a riqueza que supón a diversidade lingüística do planeta. Os idiomas son sistemas de comunicación, mais son tamén, sobre todo, ferramentas a través das cales articulamos o pensamento e comprendemos o mundo. Como “idioma propio” de Galicia e creación colectiva do noso pobo, o idioma galego atesoura a sabedoría de todas as xeracións que nos precederon e, sen renunciar ás vantaxes do plurilingüismo, permítenos ser orixinais e únicos nun mundo rico e diverso.

Neste segundo especial ofrecémosche unha ducia de recursos de temática lingüística que agardamos que sexan do teu interese.

60. Memoria e voces femininas da diáspora galega

O pasado día 8 de marzo celebrouse, un ano máis, o Día Internacional da Muller. Aínda hoxe, en pleno século XXI, é preciso continuar coa loita polos dereitos da muller. No mundo actual, tan convulso, continúan, desde os países máis desfavorecidos, os desprazamentos de homes e mulleres para sobrevivir ou en busca dunha vida mellor. Neste especial, o Arquivo da Emigración Galega (AEG) quere dar a coñecer a experiencia migratoria das galegas que no pasado século protagonizaron a diáspora cara a outros países.
Elas emigraron, ben xunto cos seus pais, homes ou fillos, ou ben soas, na busca de novas oportunidades laborais, económicas e de liberdade. En América e nos países europeos industrializados traballaron, formáronse e integráronse nunhas sociedades que lles ofrecían máis posibilidades de acadar os seus soños. Nun proceso tan longo no tempo e tan espallado no espazo, a súa situación foi dispar, pero amosaron o seu pulo e loita para mellorar a súa situación, reunir uns aforros, formar unha familia, educar os seus fillos..., sen esquecer a súa terra natal e os que aquí quedaron. Sempre co pensamento posto nun retorno a Galicia que en moitas ocasións non lograron.
Hoxe toca darlles visibilidade a algunhas desas protagonistas que no seu tempo acadaron sona pola súa traxectoria vital e profesional, pero que non son suficientemente recoñecidas. Son galegas –nacidas en Galicia ou na emigración– que, por amor a terra, defenderon a nosa cultura e identidade fóra das nosas fronteiras e llelas transmitiron ás novas xeracións. Foron escritoras, xornalistas, artistas, educadoras, científicas... ou esposas e compañeiras de vida de intelectuais e políticos galegos que destacaron grazas ao seu apoio.
Con elas homenaxeamos a todas as mulleres galegas emigrantes ou exiliadas. Recuperar a súa memoria e difundila na nosa sociedade é unha das tarefas do AEG. A quen lle interese coñecer máis información sobre elas ou sobre outras moitas mulleres salientables pode consultar na web do CCG o Álbum de Galicia.

61. O tempo, o clima e a auga

O 22 de marzo, Día Mundial da Auga, e o 23 de marzo, Día Meteorolóxico Mundial, a ONU chama a nosa atención sobre a importancia que a meteoroloxía, a climatoloxía e a hidroloxía teñen para o equilibrio medioambiental e o mantemento da biodiversidade do planeta.

Neste terceiro especial ofrecémosche unha selección cunha ducia de recursos audiovisuais que che axudarán a entender a importancia que o tempo, o clima e a auga teñen nas nosas vidas.

62. Aquí medra a lingua

As escolas do país contan as iniciativas que levan a cabo para facilitar o intercambio e a aprendizaxe colectiva da lingua galega. Seis centros educativos desenvolven iniciativas e métodos para promover o uso do idioma. Cada luns, a web do Consello da Cultura Galega publica un novo episodio.

É unha iniciativa da Sección de Lingua, Literatura e Comunicación do CCG co apoio da Secretaría Xeral de Política Lingüística da Xunta de Galicia.

Dirección e montaxe: Cristina de la Torre
Cámara: Pio Cribeiro

63. A camisa

A Camisa foi unha das primeiras obras de realismo social, plantexa as causas da emigración a centroeuropa; escrita polo valdeorrés Lauro Olmo. Foi estreada en Madrid en 1962 no Teatro Goya. Polos 60 anos da súa estrea, o concello do Barco de Valdeorras e o CCG promoven esta versión en podcast da obra A Camisa, realizada a partir da tradución ao galego de Ramón de Valenzuela.

O podcast está dividido en cinco episodios que se publicarán no web e nas principais plataformas de podcasting cada venres a partir do 25 de marzo.

64. ADN: As catro letras coas que se escribe a vida

O 25 de Abril de 1953, o biólogo James Watson e o físico Francis Crick publicaron na revista Nature un artigo coa estrutura da dobre hélice do ADN: “Molecular Structure of Nucleic Acids: A Structure for Deoxyribose Nucleic Acid”. Grazas a este descubrimento, un dos máis relevantes do século XX, os dous científicos recibiron en 1962 o Premio Nobel de Medicina e Ciencias Fisiolóxicas. Para o seu traballo, Watson e Crick empregaron unha radiografía elaborada pola biofísica Rosalind Franklin que resultou ser decisiva, a coñecida como Fotografía 51. Ela, que falecera en 1958, non foi premiada nin tampouco mencionada nos discursos de aceptación do Nobel dos seus colegas.

En 2003, ano no que se consegue secuenciar por completo o xenoma humano, acórdase que cada 25 abril se celebrará o Día Internacional do ADN, como recoñecemento ao decisivo descubrimento da estrutura da dobre hélice de James Watson, Francis Crick... e Rosalind Franklin.

Neste novo especial convidámoste a consultar unha ducia de recursos incluídos en Proxector que dan conta da importancia da investigación xenética para o futuro da humanidade.

65. O indiano José García Barbón e a súa acción filantrópica

Galicia débelles moito a aqueles ilustres filántropos que un día marcharon cara a América. Cun futuro ás veces incerto, lograron saír á boia fóra da súa terra natal e desenvolveron todas as potencialidades e talentos persoais. O feito de facer grandes fortunas era un signo de éxito, pero máis aínda o de compartir inxentes cantidades do seu capital coa comunidade de procedencia. Un dos exemplos máis salientables de acción filantrópica en Galicia foi o representado por José García Barbón y Sola. Era un verinés nacido o 30 de marzo de 1831, na parroquia de Santa María a Maior. Dos seus pais, Victorio e Manuela, pouco se sabe. Ao parecer o pai era un comerciante asturiano asentado en Verín e a súa nai unha traballadora do establecemento.
Coma tantos rapaces da época, José García Barbón emigra sendo apenas un adolescente. A illa de Cuba sería o seu destino, alí desembarca en 1844 con tan só 13 anos de idade. A súa figura non se pode entender se non se fai referencia ao papel representado polo seu tío Luciano, responsable en boa medida do que sería un futuro florecente durante a súa etapa migratoria na Habana. Luciano García Barbón foi quen reclamou ao seu sobriño José. Na Habana brindoulle o apoio que precisaba para desenvolver unha carreira que estaría chea de éxitos financeiros. A súa traxectoria empresarial conseguiu alcanzar un ritmo vertixinoso, pero iso non lle impedía sacar tempo para ocuparse dos asuntos da colectividade galega na illa. Participou, así, na primeira comisión directiva da Sociedad de Beneficencia de Naturales de Galicia (1872) e foi socio impulsor da fundación do Centro Galego da Habana. Os historiadores relatan que obtivo notable recoñecemento na organización masónica cubana. Sempre estaba pendente dos máis necesitados e axudaba aos paisanos e paisanas que atravesaban crúas e penosas situacións.
En 1884 retorna a Verín, con 53 anos cumpridos e moitas gañas de continuar co seu labor social intenso e altruísta, a favor da súa comunidade de orixe. Unha proba diso atopámola na construción do Colexio San José de Verín, a reconstrución da igrexa parroquial, do santuario dos Remedios e moitas máis obras benéficas.
Trasladouse a Vigo en 1894, xunto á súa irmá Carlota, viúva e con catro fillos. Debido a que José García Barbón rexeitaba todo alarde de publicidade, houbo numerosas actos benéficos que pasaron desapercibidos. A Cocina Económica, a Casa de Caridad, o Hospital Elduayen, asilos e numerosos particulares debíanlle gratitude pola protección prestada.
As obras máis salientables levadas a cabo na cidade olívica foron a construción da Escola de Artes e Oficios, xunto á adquisición e recuperación do Teatro Rosalía de Castro. Tamén regalou o terreo para a construción do Asilo del Niño Jesús e contribuíu para edificar as Escuelas Salesianas del Arenal.
Foi un home de negocios ata que a morte o sorprendeu. O afamado Hotel Balneario de Cabreiroá e as augas do mesmo nome, internacionalmente recoñecidas, foron froito da súa creación, xunto á empresa de ómnibus e a Electra de Verín. José García Barbón faleceu o 7 de marzo de 1909 e deixou un legado que hoxe perdura e que debemos trasladar ás novas xeracións.

66. Teima

Entre novembro de 1976 e agosto de 1977 un modesto semanario viviu a aventura de ser a primeira publicación periódica integramente en galego desde a Segunda República. Teima chegou nun momento de especial axitación política, tralo remate da ditadura franquista e nos primeiros debates sobre o futuro da democracia e da autonomía galega. A revista Teima é unha ollada privilexiada para coñecer o convulso ambiente político e social deses momentos, pero tamén para descubrir os primeiros pasos dunha xeneración de xornalistas que logo habían ter un longo percorrido nos medios e na cultura galega.

O Consello da Cultura Galega pon a disposición pública a colección íntegra desta revista, arroupado con artigos do seu director, Ánxel Vence, e unha visita guiada polos seus contidos a cargo do xornalista Luis Villamor, especialista na publicación.

Derradeiro consello de redacción de Teima (número 35, agosto de 1977).

"Teima, case medio século despois", por Ánxel Vence, director da revista.

"Un lóstrego informativo. Unha visita guiada por algúns contidos de Teima", por Luis Villamor, xornalista e autor dunha tese sobre a revista.

A colección completa de Teima

67. A vida no mar. Costas galegas e ameazas ambientais

O 12 de maio de 1976, o petroleiro Urquiola sobordou na costa da cidade da Coruña. 100 000 toneladas de cru chegaron ata as rías de Betanzos, Ferrol e Ares, adentrándose 3 km pola canle do Eume e provocando un importante desastre ecolóxico. En 1987, foi o Casón o que, cargado con 5 000 bidóns de produtos químicos, embarrancou fronte a Fisterra, causando a morte de 23 tripulantes.

En 1992, o Mar Exeo verteu máis de 6 000 toneladas de petróleo sen refinar, novamente fronte á Coruña, que afectaron uns 300 km de costa. Só dez anos despois, sería o Prestige o que provocase a maior catástrofe ecolóxica sufrida en Galicia ata a actualidade. A mancha de fuel chegou ás costas portuguesa e francesa. O impacto ambiental segue evidenciándose.

Na actualidade, arredor do 70 % do transporte marítimo europeo pasa fronte a Galicia. Un terzo transporta mercadorías perigosas. Este especial, publicado ás portas do Día Mundial do Medio, reúne estudos sobre o sistema costeiro galego, os fondos mariños e algunhas das agresións que lles afectan.

68. O Universo: unha fascinación en continua expansión

A fascinación polo descoñecido é inherente ao ser humano e a ciencia leva séculos (ao comezo a través da observación astronómica e nos últimos tempos mesmo con viaxes espaciais), tratando de atopar as respostas a todos os enigmas que aínda agocha o Universo. Por outra parte, a crecente demanda por parte do público xeral de actividades didácticas e culturais vinculadas á astronomía demóstranos que a fascinación polo cosmos traspasou hai tempo as fronteiras dos ámbitos científico e académico, ata converterse na actualidade nun atractivo recurso turístico.

De feito, en Galicia, o Parque Nacional das Illas Atlánticas, Trevinca e Muras gozan xa da certificación oficial de "destino turístico Starlight", que acredita os espazos cunha excelente calidade de ceo e son exemplos de protección e conservación.

Neste especial de xullo, cando se cumpren 53 anos do lanzamento da misión Apolo XI para levar a primeira persoa á Lúa e 46 anos de que a sonda estadounidense Viking I conseguise pousar no chan de Marte, convidámoste a coñecer unha ducia de recursos sobre o fascinante mundo que se albisca cando chega a noite e se ilumina o ceo.

Imaxe da portada: Ceos Galegos

69. A educación: cambiar o presente para mellorar o futuro

Os obxectivos da educación non mudaron no último século, acadar a liberdade e a igualdade desde o coñecemento. Mais si temos novos recursos ao noso dispor para logralo, así como miradas diferentes que falan da creatividade, o ensino personalizado, o talento e a diversidade.

Este especial reúne pezas que reflexionan sobre reorientar o ensino nesa dirección para acadar un cambio necesario na sociedade. Fálannos tamén do potencial de incorporar á aprendizaxe a linguaxe audiovisual ou os recursos tecnolóxicos, da man doutras compoñentes esenciais como a empatía e a afectividade. Atoparás experiencias que inspiran e outras que invitan ao debate, poñendo o foco no alumnado e tamén no profesorado; alén da demostración, a través de todas elas, do poder da educación para transformar a vida das persoas e darlle ao planeta a oportunidade de converterse nun mundo mellor.

70. As dúas caras do estrés: compaña saudable ou estado daniño

O cerebro consome a cuarta parte da enerxía total do organismo. Para o seu correcto funcionamento, igual ca o corpo humano, precisa tanto de doses de tensión coma de sosego. A cuestión, como en todo, é dar co equilibrio.

Nesta procura, o estrés xoga un papel importante que non é necesariamente negativo. O eutrés xera una explosión de hormonas que se liberan para que poidamos manexar ameazas ou situacións que provocan moita presión, tomar decisións ou mellorar o noso rendemento físico. O especial que che presentamos xira arredor destas cuestións, dos mecanismos que inflúen no estrés, as situacións que o propician e varias técnicas para xestionalo.

71. A literatura galega da posguerra en Ámerica

Este ano o Día das Letras Galegas está dedicado ao poeta valdeorrés Florencio Delgado Gurriarán. A súa condición de galeguista e de exiliado en México foi determinante na súa obra. Coma el, moitos e moitas galegas, escritores, xornalistas, poetas, mestres, artistas... tiveron que fuxir da represión durante a Guerra Civil e tras a derrota da República. Como homenaxe a todos eles, este especial mostra algunhas das obras máis destacadas da nosa literatura creada e/ou editada no continente americano.
Na posguerra a literatura galega mantívose vixente grazas á colectividade emigrada e aos intelectuais exiliados que conseguiron acubillo alén mar. Bos Aires converteuse no principal centro da actividade editorial en galego e as e os escritores e poetas galegos alí asentados difundiron as súas ideas de loita a prol da defensa dos ideais republicanos e galeguistas nas revistas e libros que se publicaban. Un dos seus referentes foi Luís Seoane, que destacou pola súa actividade emprendedora na creación de editoriais e na publicación de varias revistas como Galicia Emigrante. Traballou, xunto con outros exiliados como Arturo Cuadrado, Lorenzo Varela, Rafael Dieste, José Otero Espasandín, Xosé Núñez Búa, Elpidio Villaverde, Antón Alonso Ríos ou Ramón Suárez Picallo, na defensa e afirmación da identidade cultural galega. Contaron co apoio da colectividade emigrada como Ramón Rey Baltar, Eduardo Blanco-Amor, Emilio Pita, Manoel D. Varela Buxán, Antón Zapata, Avelino Díaz e tantos outros, que contribuíron nesta tarefa coas súas obras e o seu compromiso. Tamén hai que destacar a grande influencia que tiveron Castelao e a súa obra como símbolo e guieiro do galeguismo tras a guerra.
Outro foco cultural galego de relevo deuse en México, arredor da Irmandade Galeguista e o grupo Saudade, que editou a revista homónima. Destacaron polo seu labor cultural os poetas Florencio Delgado Gurriarán, Ramón Cabanillas e Luís Soto, que crearon, xunto co xornalista Ramiro Illa Couto, a revista Vieiros. En Montevideo instaláronse intelectuais de gran valía como Lois Tobío, Miguel Vázquez Valiño, Pedro Couceiro, Arturo Carril ou Eduardo Dieste, moitos deles participaron no Padroado da Cultura Galega, que realizou un destacado labor editorial. En Caracas pódese citar a Xosé Velo, Silvio Santiago ou Celso Emilio Ferreiro; na Habana, a Xerardo Álvarez Gallego ou Fuco Gómez, e nos Estados Unidos, a Ernesto Guerra da Cal, Ramón Martínez López, José Rubia Barcia e Emilio González López, por citar algúns dos máis coñecidos.
Co paso dos anos as relacións entre a Galicia do exterior e o grupo de intelectuais do chamado “exilio interior” vanse facendo máis estreitas e fluídas. Aínda que con diferenzas ideolóxicas, primou o interese na defensa da nosa cultura e a amizade de moitos deles. En América publicábanse obras en galego que estaban prohibidas ou censuradas aquí; dende alí chegaban remesas que impulsaban iniciativas culturais e publicacións de revistas e obras literarias.

72. Urbano Feijoo As expedicións da
«Compañía Patriótico-Mercantil» (1854)

O Consello da Cultura Galega publica na súa web varios expedientes e informes relativos ás expedicións de traballadores galegos levados á illa de Cuba no ano 1854 polo empresario galego Urbano Feijoo Sotomayor, fundador da Compañía Patriótico-Mercantil. Os documentos van acompañados da súa transcrición. Tamén podes consultar varios materiais que completan a súa información. Agardamos que sirvan para difundir e coñecer un episodio tan dramático e transcendental para a colectividade galega asentada en Cuba e o desenvolvemento do fenómeno migratorio dos anos posteriores.

O noso agradecemento ao profesor Luis T. González del Valle pola cesión da documentación, á profesora Ascensión Cambrón, autora do artigo que se pode consultar neste especial e unha grande experta no tema, e á novelista Elisa Vázquez de Gey, autora da biografía de Urbano Feijoo.

73. Mulleres na sombra. Feitos e retos no sistema penitenciario

Unha achega documental á relación mulleres e sistema penitenciario no pasado, no presente e na reflexión sobre o futuro.

As olladas expertas de Celia Pereira Porto, Yolanda Ferreiro Novo e Libertad Francés Lecumberri, aproximan diferentes aspectos da realidade das presas desde perspectivas feministas. Reprodúcense ademais artigos, estudos, guías ou informes de xuristas, avogadas, sociólogas, traballadoras sociais, educadoras ou presas. Os vídeos e ligazóns
amplían información e permiten facer memoria sobre procesadas, e reclusas en cárceres, campos de concentración, mazmorras ou galeras, no cumprimento de penas que teñen que ver con delitos como bruxería, roubos, tráfico de drogas, máis tamén con ideoloxías relixiosas ou políticas que non encaixan coas morais dominantes nas diferentes épocas da historia. Teñen tamén o seu lugar as visitadoras entre as que destaca Concepción Arenal

74. O indiano Pedro Murias e o seu legado na Devesa

Na serie de especiais de Historias de ida e volta que vimos desenvolvendo desde o Arquivo da Emigración Galega (AEG), presentamos a continuación a vixésima entrega, dedicada á figura de Pedro Murias, emigrante destacado pola súa acción filantrópica no eido educativo, que repercutiu directamente sobre a súa comunidade de orixe e que segue vixente no tempo.
Fillo do matrimonio formado por Xoán e Casimira, Pedro Murias y Rodríguez naceu o 20 de maio de 1840, na parroquia da Devesa, concello de Ribadeo (Lugo). Coma tantos outros galegos, emigrou a América con tan só 16 anos de idade. Cuba sería o destino elixido, no que lle esperaba un futuro próspero e florecente. Alí descubriu un mundo cheo de posibilidades, que lle permitiron desenvolver o seu talento como home de negocios, e mesmo chegou a ser unha figura distinguida no sector da industria do tabaco, un dos motores máis importantes da economía da illa. Se atendemos aos seus inicios, vemos que foron comúns ao resto dos emigrantes galegos procedentes de familias humildes, que seguían os pasos dalgúns familiares predecesores na aventura migratoria.
A súa vida, coma un lenzo en branco, foise enchendo de coñecementos e experiencias que nada tiñan que ver coas anteriormente vividas no seu lugar de orixe. Na Habana iniciouse no mundo tabaqueiro como aprendiz de oficio nos “chinchales” ‒talleres artesáns con poucos operarios‒, ata se converter nun experto torcedor de tabaco. Durante os anos oitenta do século XIX, na capital había máis de cen establecementos comerciais de tabaco e cigarros, con marcas acreditadas a nivel internacional. Pedro Murias chegou a ser fabricante e propietario de varias desas marcas, que formarían parte da gran manufactura de exportación por excelencia (La Meridiana, La Devesa, Pedro Murias etc.). Ademais de ser propietario de grandes extensións de terra dedicadas ao cultivo de tabaco, minas de ferro e cría de gando, Pedro Murias diversificou os seus investimentos en diferentes sectores como, por exemplo, o transporte marítimo costeiro, o ferrocarril, inmobiliario, fabricación de cervexa e xeo, prensa e actividades financeiras vinculadas cos seguros e a banca.
A figura de Pedro Murias non só destacou por formar parte da elite empresarial da illa de Cuba, senón tamén polo legado deixado na súa terra. Destinou parte da súa riqueza á creación dun centro de ensino pioneiro, co claro obxectivo de achegar o adianto agrícola a toda a comunidade. Trátase dunha escola que levaría o seu nome, Escola Agrícola Pedro Murias. A parte do seu capital hereditario destinada á construción da dita escola consta, con todo detalle, no testamento pechado outorgado con data do 22 de maio de 1892. Este adiñeirado benfeitor devesán faleceu na Habana o 9 de novembro de 1906, solteiro e sen descendencia directa.

75. Seoane no Consello da Cultura Galega

Co gallo da exposición "Materiais Seoane. Entre Galicia e Arxentina", organizada polo Consello da Cultura Galega e o Ministerio de Cultura da Ciudad de Buenos Aires, presentamos algúns dos recursos destacados sobre o artista e intelectual dispoñibles no noso web.

76. Divulgación agropecuaria: na busca dunha despensa saudable

No marco da conmemoración do Día da Ciencia en Galicia, a Real Academia Galega de Ciencias homenaxeará a Juan Rof Codina (El Prat de Llobregat, Barcelona, 1874 – Lugo, 1967) como “Científico Galego do ano 2022”, recoñecendo deste xeito a figura e o traballo de quen foi o impulsor da veterinaria en Galicia e en España, e o ideólogo da modernización do noso sector agropecuario.

Esta homenaxe bríndanos a ocasión de poñer de relevo as virtudes e potencialidades do agro galego, mantedor indispensable da biodiversidade do planeta e da nosa “despensa saudable”. Convidámoste pois a que visites esta nova selección, onde che ofrecemos unha ducia de recursos que falan, desde diferentes ópticas, dalgúns dos principais temas que ocuparon ao noso Científico do Ano, como o benestar animal ou a mellora da produción agrícola. Tamén incluímos traballos sobre grandes desafíos actuais da humanidade: o cambio climático e a saúde alimentaria.

Fotografía: Pelayo Mas

77. Oceanografía e biodiversidade mariña

Un 72% da superficie do planeta está cuberta por auga salgada e, con todo, o océano continúa a ser un gran descoñecido para o ser humano. Tanto polo seu importante papel como regulador do clima, como pola enorme biodiversidade que acubilla, cómpre tomarmos conciencia que da súa saúde depende directamente a nosa supervivencia como especie.

En Galicia, onde a cultura marítima está fondamente vinculada á nosa identidade como pobo, nacía hai xa máis dun século Ángeles Alvariño, quen dedicou a súa vida profesional á investigación mariña e converteuse na primeira muller en participar, en calidade de científica, nun barco británico de investigación oceanográfica. Neste mes de novembro no que celebramos o XIII Día da Ciencia en Galego, en Proxector sumámonos á homenaxe que IGACIENCIA lle fai a esta galega universal cunha ducia de recursos que permiten achegarse á vida, aos desafíos e aos misterios que permanecen mergullados neste inmenso tesouro salgado.

Fonte da imaxe de portada: Proyecto Agua.

78. Montes e montañas: un tesouro patrimonial e económico de Galicia

O Día Internacional das Montañas lémbranos, cada ano, os múltiples e variados recursos dos que as persoas dispoñemos con só erguer a mirada cara aos nosos montes.

Os ecosistemas montañosos teñen gran valor científico, ecolóxico, patrimonial e lingüístico por si mesmos, ao que temos que sumarlle as actividades que se desenvolven neles. O aproveitamento forestal, o deporte ou o turismo posúen o potencial de producir benestar económico e social para as comunidades rurais alí asentadas e para as persoas que se achegan a coñecelos e gozar deles.

A selección que ofrecemos neste especial de Proxector permítenos achegarnos á gran reserva dos montes e montañas de Galicia. Coñecelos e identificar a pegada que os seus poboadores deixaron neles a través da toponimia ou a arqueoloxía e tamén os tesouros naturais que esta fonte de sustentabilidade lle ofrece ao planeta.

Fotografía da serra da Capelada: Turismo de Galicia

79. Quecemento global: ameazas e oportunidades

A evidencia científica non deixa lugar a dúbidas: a principal causa do quecemento global é a actividade humana, concretamente, a queima de combustibles fósiles e a emisión de gases de efecto invernadoiro. Velaquí o reto: reverter o erro e converter as amezas en oportunidades. As ameazas témolas identificadas: continuo aumento das temperaturas, fenómenos meteorolóxicos extremos, inundacións, escaseza das colleitas... As oportunidades virán da man da educación ambiental, da conciencia cidadá e da innovación científica, sobre todo no eido da química verde.

Ás portas do Día Mundial da Acción fronte ao Quecemento Terrestre, que celebraremos o vindeiro 28 de xaneiro, convidámoste a visitar unha ducia de recursos que nos poñen en alerta sobre un futuro incerto, pero que tamén nos permiten asistir esperanzados/as á eclosión dunha nova ciencia ao servizo dun progreso sustentable e respectuoso co planeta.

80. 100º Aniversario da ABC del Partido de Corcubión

O 26 de agosto de 1922 un grupo de emigrantes naturais dos concellos do partido xudicial de Corcubión que residían en Bos Aires reuníronse para constituír unha asociación con fins agraristas e instrutivos. Liderados por Antonio Díaz Novo, Manuel Areas Blanco, Ricardo Montero, Benigno Vieites, Domingo Traba, José Quintáns Pazos e Casto M. Insua, entre outros, fundaron a Sociedad Agraria y Cultural Hijos del Partido de Corcubión. A importante colectividade integrada polos e polas emigrantes de Corcubión, Cee, Fisterra, Vimianzo, Muxía, Dumbría, Camariñas e Zas acudiu á chamada dos fundadores e asociouse en gran número á nova entidade, que chegou a contar con máis de 5000 socios na década dos 50, o que nos dá conta da súa importancia no ámbito da colectividade galega en Arxentina.
A defensa e a loita pola modernización da terra que os vira nacer e que tiveran que abandonar en busca de oportunidades foron sempre parte das súas prioridades. A súa unión serviu tamén para acadar protección e apoio mutuo ante as vicisitudes que se lles presentaron no país de acollida: a partir dos anos 30, os socios gozaron de servizos gratuítos de asesoramento legal, asistencia médica e farmacia ou socorros económicos puntuais para os máis desfavorecidos. Sobre todo destaca a súa contribución á educación dos nenos e nenas da comarca, algo esencial para o seu porvir laboral e económico. Na asemblea de socios de xuño de 1929 apróbase un ambicioso plan para construír nove centros escolares, un en cada concello do distrito e o noveno en Bos Aires. Sobre este tema pódese consultar a web As escolas da emigración, que o Consello da Cultura Galega publicou hai uns anos. A ABC chegou a inaugurar catro escolas, pero o seu proxecto educativo freouse polo estalido da Guerra Civil.
Nas páxinas do seu voceiro social, a revista Alborada, creada en 1925 e que hoxe continúa a publicarse, temos ampla información das actividades culturais, benéficas e recreativas levadas a cabo ao longo deste século de existencia.
Na actualidade o seu presidente, Carlos O. Ameijeiras Miñones, continúa co labor dos seus predecesores no cargo e visita a miúdo a terra dos seus antepasados para difundir a memoria histórica da asociación. Na conmemoración do seu centenario, o Consello da Cultura Galega publica este especial para manifestar o seu recoñecemento e parabéns a todos e todas as socias desta lonxeva institución por todo canto ben fixeron pola súa terra e desexarlles unha próspera andaina no futuro.

81. A literature to explore

Un percorrido pola conexión da literatura europea cos autores galegos contemporáneos. Os grandes temas da literatura galega, contados en clave internacional. Co gallo da Feira do Libro de Frankfurt 2022, sete autores e autoras galegas galardoados exploran nestas pezas audiovisuais tres dos grandes temas actuais da literatura europea e como a súa obra conecta con eles.

82. Galegos na canle de Panamá, os mellores europeos da Silver Roll (1904-1914)

Durante o primeiro terzo do século XX no mapa da emigración galega figuraban países como Arxentina, Cuba, Uruguai ou Brasil, pois eran os que recibían os maiores continxentes de man de obra procedente de Galicia. Panamá non estaba na lista de destinos prioritarios para a diáspora galega. Non obstante, a principios de século converteríase nun foco de atracción temporal para un número bastante significativo de galegos; a maioría eran homes cun perfil determinado que, sen apenas decatarse, serían grandes protagonistas na historia que abordamos neste especial. O motivo que os levou a iniciar a aventura migratoria cara ao istmo foi participar nas obras de construción dunha canle que uniría dous grandes océanos, o Atlántico e o Pacífico: a canle de Panamá. A súa participación tivo lugar unha vez que Estados Unidos tomou o control da franxa ístmica destinada á execución das obras. Este feito foi propiciado a raíz do abandono e a venda deste ambicioso proxecto por parte da compañía francesa Compagnie Universelle du Canal Interocéanique (1881-1894). As obras foran iniciadas baixo a presidencia do francés Ferdinand de Lesseps, quen anteriormente dirixira a construción da canle de Suez. Os medios técnicos e os esforzos económicos non foron efectivos e derivaron no xurdimento da coñecida como Compañía Nueva del Canal de Panamá, o 21 de outubro de 1894. Porén, varios factores, como unha mala organización financeira e do traballo, o pouco ou nulo coñecemento sobre as enfermidades tropicais reinantes na franxa ístmica e un enfoque técnico desacertado do propio proxecto, derivaron nun fracaso irreversible. Este feito propiciou a intervención de Estados Unidos en 1898, co fin de chegar a liderar o seu propio proxecto, tras as accións intervencionistas para que Panamá acadase a independencia de Colombia, lograda en 1903.
Esa serie de acontecementos produciu un xiro substancial que estimulou a emigración galega a Panamá, fenómeno que non foi casualidade. A boa sona acompañaba os galegos, froito do fantástico rendemento que amosaron nas obras do ferrocarril da illa de Cuba. Este último feito sería un dos desencadeantes de toda esta historia. Para comprender as razóns polas que os homes galegos foron tan buscados e valorados cabe destacar a figura clave de John F. Stevens, o enxeñeiro xefe que se encargou de sacar adiante o proxecto entre 1905 e 1907 e do que falaremos máis adiante.
As estatísticas oficiais da Isthmian Canal Commission (ICC, Comisión da Canle Ístmica), no seu Informe para o ano fiscal finalizado o 30 de xuño de 1914, dan a cifra de 8798 españois, maioritariamente galegos, dun total de 45 107 homes importados pola compañía norteamericana. Esta cifra podería ser superior se temos en conta a emigración espontánea, non “inducida”, chegada incluso clandestinamente ás obras para a súa posterior contratación.
Nesta entrega nº 22 de Historias de ida e volta queremos facer unha pequena homenaxe a eses miles de galegos que traballaron arduamente e que ocuparon o primeiro posto en rendemento e volume dentro do grupo de obreiros europeos contratados pola ICC. A continuación presentamos algunhas imaxes e documentos que axudan a dilucidar, a grandes trazos, a contribución da man de obra galega nesta magna obra de enxeñaría civil.

83. Sophias

Marta e María filosofan sobre as ideas das mulleres que forman parte da historia do pensamento.

Serie web de ficción para divulgar a figura e as ideas de mulleres filósofas ao longo da historia. Unha peza realizada polo Consello da Cultura Galega coa colaboración da Consellería de Promoción do Emprego e Igualdade da Xunta de Galicia para divulgar a figura e as ideas de mulleres filósofas ao longo da historia.

Marta e María son dúas compañeiras de traballo que nos seus encontros atopan sempre un motivo para filosofar sobre as ideas de mulleres que forman parte da historia do pensamento. Desde a Grecia clásica ata os nosos días, nestes sete capítulos abordan con humor, paixón e incluso misticismo as achegas de filósofas que pode que non estean nas conversas de corredor, pero que deberían.

84. Ares en Cuba: unha emigración mariñeira

Este novo especial vai dedicado a difundir a corrente migración dos pescadores e mariñeiros da ría de Ares asentados na illa de Cuba desde mediados do século XIX. Os veciños de Redes, de Caamouco, da mesma vila de Ares e tamén de Mugardos, Narón, Miño… dominaron neste tempo o sector da pesca na badía da Habana e mesmo no golfo de México, traballando na frota pesqueira e no transporte de mercadorías e pasaxeiros, nos estaleiros ou en empresas subsidiarias do naval. Todos eles viviron e prosperaron co seu duro traballo no mar; os de maior éxito chegaron a ser propietarios de barcos ou a fundar empresas como a Compañía Cubana de Pesca y Navegación, S. A., que chegou a ser unha das máis importantes do sector na primeira metade do século XX.
As cadeas migratorias foron o principal factor que posibilitou a emigración masiva dos naturais da comarca de Ferrol á illa. Funcionaron ademais como un mecanismo de inserción laboral que confluíu na construción de «economías étnicas», caracterizadas pola adscrición maioritaria dos traballadores dunha comarca ou dun concello a uns oficios ou negocios específicos que controlaron na economía cubana ata o triunfo da Revolución. Os emigrantes aresáns, unha vez instalados no país, grazas á chamada e apoio dos seus veciños e familiares, e convertidos xa en propietarios de barcos ou dun pequeno negocio, reclaman pola súa vez outros familiares e coñecidos, aos que axudan a instalarse e conseguir traballo. Así vemos como se repiten os apelidos Casteleiro, Vizoso, Bello, Amado, Cancela, Prego, Ríos, López, Martínez, Blanco, Naveiras, Deus, Veiga…
Estes homes, emigrados moi novos pero coñecedores xa das artes de pesca na súa terra natal, comezan a traballar para os seus paisanos nos viveiros que faenaban na badía habaneira e nas costas de Iucatán, Campeche ou Florida; instálanse no barrio habaneiro de Casa Blanca, no que chegou a existir un enclave de barracas chamado «O Peixiño», cuxo nome evoca a colonia galega que alí vivía. Aínda que a pesca foi o sector maioritario, tamén destacaron no comercio, na hostalería e na explotación do carbón.
Estes emigrantes, con maior ou menor éxito, non esqueceron as necesidades da súa terra. Foron pioneiros na creación de asociacións de ámbito local en Cuba, coa fundación en 1904 da Alianza Aresana de Instrucción, que tiña como obxectivo principal fundar escolas no seu concello de orixe e contribuír ás necesidades dos seus paisanos. Pódense ver algúns dos seus logros na web As Escolas da Emigración do Consello da Cultura Galega.
A súa memoria tamén a percibimos nas rúas das vilas e aldeas da comarca nas casas indianas construídas polos emigrantes retornados, algunhas das cales podemos admirar no especial do CCG Ares Indiano feito en colaboración co Concello de Ares. Con este nome celébrase alí unha festa cultural e lúdica, e xa van cinco edicións, que pretende poñer en valor e gozar do legado histórico dos emigrantes desta vila mariñeira. Non queremos rematar sen recoñecer o meritorio labor cultural e divulgativo da Agrupación Instrutiva de Caamouco e dun dos seus fundadores, Ernesto López Naveiras, alma mater da publicación de A Tenencia, revista de historia local senlleira na cultura galega.

85. CCG 40

86. Galegos en Portugal: Xuventude de Galicia - Centro Galego de Lisboa

O fenómeno migratorio representa unha constante no imaxinario social galego. As súas influencias vense reflectidas no proceso de configuración da propia identidade de Galicia como pobo. Cando falamos dos diferentes destinos migratorios elixidos por milleiros de galegos e galegas para construír un futuro mellor, véñennos á mente países como Cuba, Arxentina, Uruguai, Brasil ou Venezuela, ademais de Suíza, Francia ou Reino Unido. Se analizamos o comportamento das cadeas migratorias desde moito antes da famosa etapa de emigración masiva, decatámonos de que Portugal ocupa un lugar de considerable importancia, pois foi un destino prioritario para moitos galegos, sobre todo pontevedreses e ourensáns, pola súa proximidade física e cultural. Sen entrar nos condicionamentos socioeconómicos e políticos que influíron na conduta migratoria dos galegos e galegas ao longo da historia, pódese afirmar que a principios do século XVIII comeza a ser numerosa a presenza dos galegos en Portugal, como así o reflicten as distintas crónicas de viaxeiros da época.
A emigración galega tiña fácil acomodo nun país que, xa no século XVIII, viña perdendo habitantes en idade laboralmente produtiva, froito do seu éxodo a Brasil como consecuencia da febre do ouro. Os galegos foron substitutos da man de obra no campo e nas cidades. Calcúlase que a principios do século XVIII había uns 30 000 galegos. Ao longo do XIX, Portugal chegou a ter 80 000 habitantes orixinarios de Galicia, pero a finais do século descendeu a 60 000 aproximadamente. Este descenso estaría marcado por un cambio de rumbo da corrente migratoria, ao converterse América no foco de atracción dos emigrantes galegos.
Nas cidades de Porto e Lisboa atopábanse dous terzos dos galegos emigrados a Portugal. Desempeñaban principalmente traballos de forza, tales como aguadeiros, repartidores de carbón a domicilio e mozos de carga. Tamén eran amoladores ou arranxaban paraugas nas rúas, sen esquecernos da existencia dunha emigración estacional, cuxa principal actividade era a de pedreiro.
Unha característica común á maioría dos emigrantes galegos é a súa alta capacidade de traballo e aforro, co obxectivo do progreso non só persoal, senón tamén das novas xeracións; a gran maioría conseguía que os seus fillos e netos recibisen unha boa formación académica. Existen moitos exemplos de homes e mulleres destacados nos distintos ámbitos de coñecemento e desenvolvemento económico, integrados con éxito na sociedade portuguesa.
Nesta ocasión dedicamos o especial de Historias de ida e volta a eses galegos que lograron crear a «casa galega» en Lisboa, aquela que naceu como iniciativa de 38 mozos entusiastas, iniciadores dun gran movemento asociativo que derivou na fundación, o 8 de novembro de 1908, da Xuventude de Galicia-Centro Galego de Lisboa. Sobre a súa historia e o papel desenvolvido polos seus promotores falaremos a continuación.

87. 100 anos de Carlos López García-Picos

Neste ano 2022 cúmprense cen anos do nacemento dun compositor de gran relevancia para a vangarda musica galega e arxentina. Como moitas das figuras importantes da cultura galega do século XX, na súa biografía Galicia e América están estreitamente unidas. Como remate do ano Carlos López García-Picos, damos a coñecer unha gravación singular: a posible estrea absoluta da súa obra sinfónica Sindy, A. 31, no Teatro Colón de Bos Aires. A obra foi recuperada no Fondo Pampillón do Arquivo Sonoro de Galicia por Javier Ares Espiño e María del Carmen Lorenzo Vizcaíno.

88. Escolma para ver e escoitar Matemáticas por Mª Elena Vázquez Cendón

Proxector é un paraugas invertido que nos permite mollarnos en diferentes temas de ciencia sendo o galego o seu mando. Mollarémonos nas matemáticas para sentilas ao velas e, sobre todo, escoitalas coa frecuencia seleccionada polo noso mando.

Nesta selección, hai achegas da Facultade de Matemáticas da USC en conexión coa Comisión de Normalización Lingüística da mesma, tanto no concurso Explícoche Matemáticas 2.0, onde alumnas e alumnos do ensino medio nos falan de trigonometría e das matemáticas que foron parteiras da informática, como na xornada Matemáticas: habelas hainas, queremos contarchas, onde a acústica se moldea coa artesanía grazas á simulación; a astronomía pon orde nas galaxias e as matemáticas constrúen a ponte coa realidade. Tamén hai membros da facultade que participaron contando como xestionar datos con R Commander, falando da xeometría do noso corpo en Lugo e presentando á Natureza como a grande optimizadora.

O Ensino Medio está representado polos seus docentes, contando, desde o método de Gauss, exemplos de matemáticas da pandemia e compartindo en Galiciencia datos de historia.

O portugués permítenos escoitar conversas sobre os logaritmos, esa ferramenta tan útil como mal entendida se non sintonizamos a súa frecuencia.

O X, finalmente, ten que ser tamén protagonista se hai mates polo medio. A charla TED, na que se explica en inglés a orixe da incógnita, déixaa despexada nesta escolma cun singular corolario do que o galego é moi protagonista.

Mª Elena Vázquez Cendón
Decana da Facultade de Matemáticas
da Universidade de Santiago de Compostela

89. Mulleres que abriron as fendas que nós cruzamos

Só unha de cada tres persoas que se dedican á investigación científica é muller. As mulleres representan soamente o 22% dos profesionais que traballan no sector da intelixencia artificial e o 28% das persoas que se gradúan en enxeñaría. Só 19 mulleres foron galardoadas con premios Nobel de Ciencias desde 1901.

Segundo o Informe da UNESCO sobre a Ciencia de 2021, ás mulleres concédenselles menos fondos para a investigación que aos homes e teñen menos posibilidades de promoción. Igualmente, no sector privado, as mulleres teñen menor presenza na dirección das empresas e nos postos técnicos das industrias tecnolóxicas. A era dixital, baixando un chanzo, afonda no crecemento da brecha de xénero e nas desigualdades económicas e sociais de forma xeral.

Invisibilización, falta de recoñecemento, exclusión dos círculos profesionais... As barreiras seguen a ser hoxe explícitas e implícitas, coma nos tempos en que lles tocou vivir ás mulleres das que falamos neste especial. Son doce vídeos sobre referentes no avance da ciencia e do coñecemento, pioneiras que nos abriron fendas, non sen dificultades, para que nós as ensanchemos.

90. Implicacións e aplicacións da intelixencia artificial

Desde hai unhas semanas para aquí, parece que a intelixencia artificial pasou de ser asunto de especialistas e estar nas falas de todo o mundo. Ao abrírense ao público prototipos de bots de charla como Chat GPT ou Bard, de súpeto todas e todos puidemos comprobar por nós mesmos a revolución que esta tecnoloxía pode supoñer... e tamén os perigos que poden vir da súa man.

Por iso, para este especial decidimos remexer no noso fondo de audiovisuais e rescatar unha ducia de vídeos que axudan a entender o mundo da intelixencia artificial. Neles, explícase en que consiste e cales son os seus fundamentos conceptuais; amósanse algúns dos seus usos -prácticos pero tamén artísticos- e afóndase nalgúns dos potenciais riscos que un desenvolvemento incontrolado desta tecnoloxía podería comportar.

Prendede o Proxector e entrade no mundo da intelixencia artificial!

91. Escolma para ver e escoitar tesouros xeolóxicos por Xacobo de Toro

A zona comprendida desde os cantís de Valdoviño ata a Ría de Ortigueira e as súa zonas interiores, estendidas ao longo de sete concellos, serán novo xeoparque de Galicia no 2023. Ademais da beleza destas paisaxes e cantís, atopamos na súa superficie rochas propias do manto terrestre. Comprender a importancia deste achado requírenos tamén coñecer ben as capas da xeosfera. Por iso observarás nesta escolma magníficas vistas aéreas e tamén un XeoClip que nos axuda a entender mellor o interior terrestre.

Por outra parte, seleccionei vídeos sobre a teoría da placa tectónica e mesmo dunha das súas grandes promotoras, Marie Tharp, unha cartógrafa oceánica e xeóloga que revelou o fondo dos océanos. Puxo de manifesto a existencia das dorsais, punto clave para a comprensión da expansión dos océanos e da deriva continental. O mundo actual vive, por desgraza, un auxe de escepticismo científico e pseudociencias, ou mesmo ideas fixistas propias da corrente terraplanista. Un mundo plano non podería explicar os terremotos, creación de cordilleiras, a deriva continental, o vulcanismo ou a aparición no Ortegal de rochas propias do manto. É importante loitar contra os bulos e as teorías conspiratorias con argumentos científicos. Como tamén o é que alumnas e alumnos sexan capaces de crear os seus contidos audiovisuais e fagan divulgación científica da man dos seus docentes.

Entre os axentes transformadores da paisaxe terrestre, o ser humano, sen lugar a dúbidas, é dos que a maior ritmo está modificando a súa superficie. Galicia non é menos, por iso esta extensa revisión de Francisco Canosa con multitude de exemplos resulta moi indicada para o seu uso nas aulas cando falamos de impacto ambiental sobre tan rico patrimonio natural. Por exemplo, os Penedos de Traba e Pasarela, en Laxe, espertaron a curiosidade de científicos e literatos polas singularidades das súas formacións xeolóxicas graníticas ao carón do mar. O terrible é que agora mesmo están ameazadas por un proxecto de parque eólico. Para podelo protexer temos que coñecer o que temos o poñelo en valor.

O Monte Pindo e a fervenza do Ézaro son uns dos puntos singulares de Galicia, tanto pola súa xeoloxía granítica como por ser fonte de lendas e un grande atractivo turístico. Estas vistas aéreas amósanos con toda a súa beleza. Outro punto de interese xeolóxico galego, virando cara ao xeoparque do Courel, é a dobra deitada de Campodola - Leixazós; por iso o vídeo de XeoClip no que se explica como se forman as dobras por esforzos tectónicos, empregando como símil unhas toallas, é un recurso moi axeitado.

Probablemente, Galicia é a comunidade española con maior potencial para o uso da enerxía xeotérmica. A enerxía xeotérmica como fonte enerxética renovable tería un impacto ambiental na superficie moitísimo menor que as que empregamos en maior medida: a eólica, hidráulica ou solar. Novas propostas tecnolóxicas estana facendo máis factible, permitindo perforar a maior profundidade. Co vídeo TED co que pecho esta escolma, afondamos nas súas posibilidades, miramos cara a outros futuros potenciais.

Xacobo de Toro Cacharrón
Profesor de Bioloxía e Xeoloxía no ensino secundario e divulgador científico

Imaxe: Proxecto de Xeoparque do Cabo Ortegal

92. Un planeta sen plástico

O Día Mundial do Medio de 2023 foi escollido pola ONU para poñer o foco na contaminación xerada polos plásticos. Segundo os seus informes, cada ano prodúcense no mundo máis de 400 millóns de toneladas de plástico de un só uso. Entre 19 e 23 millóns rematan en lagos, ríos e mares; 11 millóns van aos océanos e poderían triplicarse de aquí a 2040.

Por outra parte, hai que falar tamén dos microplásticos, unha realidade que cada vez coñecemos mellor e debemos vincular ao noso día a día. Estímase que as persoas inxerimos máis de 50000 partículas de plástico cada ano, e mesmo moitas máis se se teñen en conta as partículas inhaladas.

Estamos a falar dunha agresión ambiental que afecta os ecosistemas e os seres humanos directamente, e que está condicionando a biodiversidade do planeta. Este especial de Proxector reúne investigacións, análises legais e abordaxes das solucións, que van do gran de area cidadán ás medidas globais necesarias para reverter esta dinámica.

93. Escolma para ver e escoitar Física por Cibrán Santamarina Ríos

Nesta pequena escolma persoal observarás contidos accesibles e moi completos, guiados pola paixón por comunicar e as indubidables capacidades didácticas dos seus autores e autoras.

O audiovisual de Alejandro Vilar, físico e persoa excepcional e ademais un orador incrible, paréceme un bo xeito de comezar. Despois de oírmos falar sobre Hawking, propóñovos dedicar un tempo ás necesidades tecnolóxicas do CERN e a conceptos relacionados co seu labor. Atoparedes achegas sobre a física de partículas e a física cuántica, de moi sinxelo seguimento, e traballos dunha calidade divulgativa enorme como os de Xurxo Mariño, Jorge Mira ou o que escollo de Estíbaliz Espinosa, unha viaxe entre a lírica e a ciencia.

Confeso tamén a miña debilidade polos vídeos de Darío Lago e Xabier Pérez Couto; non sabería cal escoller, así que convídovos a ver as series completas ás que pertencen os que aquí recollo. Cómpre destacar o esforzo de ambos en producir material audiovisual de divulgación da física en galego, todo un luxo para a lingua galega.

Como non podía ser doutro xeito, Proxector potencia a visibilidade das científicas. Neste sentido, pareceume acaído inserir na escolma un vídeo que nos resume de xeito claro a traxectoria de Antonia Ferrín, astrónoma galega. Por outra parte, seleccionei unha entrevista a Jocelyn Bell organizada pola Agrupación Astronómica Ío. Ambos os recursos ilustran moi ben a fenda de xénero na ciencia: Bell podería ter acadado o premio Nobel pola súa achega ao descubrimento dos púlsares.

Podería elaborar outras escolmas. Esta que vos propoño ofrece recursos de calidade; excelencia académica; un recoñecemento aos espazos divulgativos, como o son os centros de ensino, as asociacións e os medios de comunicación; e curiosidades que aproximan a Física a todos os públicos, estimulando as vocacións científicas.

Cibrán Santamarina Ríos
Director do Departamento de Física de Partículas
da Universidade de Santiago de Compostela

Imaxe: CSIC

94. Todas as ciencias ao servizo dunha cultura: miradas sobre o SEG

O 12 de outubro de 1923 un grupo de estudantes da Universidade de Santiago de Compostela, animados polo catedrático Armando Cotarelo Valledor, peregrinan desde Santiago ata Ortoño (lugar no que Rosalía de Castro pasou a súa infancia) para honrar a memoria da escritora e amosar simbolicamente o seu compromiso coa cultura e a lingua galegas. Uns días máis tarde, o 21 de outubro, constituían formalmente o Seminario de Estudos Galegos (SEG).

O equipo de Proxector súmase ao programa de actividades conmemorativas do Centenario do SEG con esta escolma de pezas audiovisuais que dan conta do seu importante legado científico, cultural e lingüístico. As presentacións do colectivo no seu conxunto completámolas cunha pequena selección de perfís biográficos dalgúns dos seus membros, exemplo do traballo multidisciplinario dun grupo de homes e mulleres que demostrou que en galego se chega a todas as ciencias, e que todas as ciencias caben dentro dunha cultura.

Imaxe: membros do SEG fotografados con compañeiros portugueses durante a Semana Cultural Galega en Portugal (abril de 1935).

95. Bacterias e antibióticos.
Do laboratorio á clínica

O XIV Día da Ciencia en Galego homenaxea en 2023 ao médico galego Domingo García-Sabell e ao científico británico Alexander Fleming.

Do primeiro temos máis recente a súa actividade cultural, que o levou a relacionarse con Manoel Antonio, Fole ou o mesmo Castelao, e tamén a ser presidente da Real Academia Galega. Mais non é unha traxectoria que poida separarse da que realizou desde os campos da patoloxía psicosomática e dixestiva con compañeiros como Rof Carballo. Entre os seus ideais, sempre estivo o de humanizar a medicina, poñer no centro tanto ao paciente como á persoa. De aí a reivindicación de empregar a lingua propia do doente, o galego no seu caso, para estreitar o vínculo da medicina coa sociedade.

Desde outra óptica, Alexander Fleming iniciou a universalización dos coidados sanitarios co seu achado accidental da penicilina en 1928. Abriu a chamada “Era dos antibióticos”, unha mudanza drástica para a medicina moderna de vital importancia para tratar moitas infeccións bacterianas diferentes e salvar moitas vidas.

“Saúde para todos”
É esta máxima á que nos sumamos para realizar a selección de audiovisuais que podes ver a continuación. Expertos e expertas fálanche das bacterias boas e das malas, de como mudan, reaparecen ou retan o sistema inmunolóxico de persoas e animais. Tamén da relevancia da ciencia na nosa vida cotiá: desde que os laboratorios a sintetizaron nos anos 40, enfermidades sexuais, feridas na pel e enfermidades respiratorias como a pneumonía puideron curarse coa penicilina.

Pechando a nosa escolma, atoparás tamén datos, reflexións e a demostración do valiosa que segue sendo a investigación científica para afrontar o principal desafío ao que actualmente nos someten as bacterias: a resistencia aos antibióticos.

96. Os dereitos humanos

10 de decembro de 1948, a ONU proclama a Declaración Universal dos Dereitos Humanos. Foi o primeiro documento legal en asegurar a protección dos dereitos e liberdades fundamentais que temos todas as persoas polo feito de existir e permanece aínda na base de toda lexislación internacional neste ámbito.

Desde o esencial, o dereito á vida, ata os dereitos á alimentación, á educación, ao traballo, á saúde ou á liberdade, os dereitos humanos son inherentes a todos e todas nós, con independencia de nacionalidades, xénero, orixe étnica, cor, relixión, idioma ou calquera outra condición. Máis é doado comprobar como millóns de persoas non ven protexidos estes seus dereitos e seguen agardando que deixen de ser promesas. Asia, África e América Latina son as zonas onde aínda cómpren grandes esforzos para preservar os uns mínimos básicos, o que non significa que, sen ollar tan lonxe, ao noso carón, non vaiamos atopar persoas en situación de desamparo.

A selección que poderás consultar a continuación recolle análises, crónicas e reflexións relacionadas con dereitos gravemente ameazados, como a educación ou a saúde. Os e as especialistas que interveñen nestes audiovisuais tamén dirixen a súa ollada a factores que xogan en contra dos esforzos por virar esta fráxil situación: as guerras, as migracións , o racismo e a discriminación das mulleres.

97. Dieta e saúde alimentaria

Partindo de enfoques prácticos e dinámicos, especialistas en nutrición, seguridade alimentaria, tecnoloxía dos alimentos ou bioloxía explican nesta selección de audiovisuais para a docencia como inflúen as decisións alimentarias que tomamos na nosa saúde.

Por unha banda, fálannos da gran diversidade de produtos propios nos que imos atopar beneficios para o noso organismo: o pan, o leite, o peixe...

Pola outra, da transmisión de enfermidades alimentarias, das consecuencias dos abusos e tamén de mitos sobre dietas, combinacións de alimentos e outras informacións que carecen de rigor científico inda tendo moita influencia na sociedade.

Non hai receitas máxicas pero sabemos que a prevención de enfermidades ou o seu tratamento están moi relacionados cos nosos hábitos alimentarios. Estes doce vídeos afondan en tales aspectos. Coas ferramentas de busca de Proxector podes localizar máis.

Imaxe: Santiago Turismo

98. Escolma para ver e escoitar Química por Marcelino Maneiro Maneiro

Como contan no vídeo Que che ensinou a química?, a química está en todo, abrangue moitas áreas de coñecemento. Por iso en Proxector atopamos un feixe de pezas audiovisuais que presentan contidos tan variados baixo o eixo da química.

No ámbito biolóxico e da saúde, no vídeo de Carmela Cela ponse en relevo a transcendencia das cadeas de reaccións químicas controladas que suceden no noso organismo para manternos con vida.

Grazas á investigación de moitos químicos, como Ignacio Ribas, sabemos que podemos modular esas reaccións inxerindo distintos compostos activos. No vídeo da RAGC repásase como Ribas foi un referente mundial, dende a súa cátedra na Universidade de Santiago, na extracción de produtos naturais con aplicacións farmacolóxicas a partir de especies vexetais autóctonas.

Entre estes compostos, a investigación atopou que, nalgunhas ocasións, tiñámolos na aparencia coa mesma fórmula pero actividades contrapostas: os isómeros. O concepto de isomería está explicado con sinxeleza nun dos vídeos desta escolla.

A humanidade leva dende a súa orixe acumulando coñecemento sobre aqueles compostos que nos curaban ou reducían a dor das lesións. Lara Rouco repasa no vídeo titulado O ouro... só nas xoias? a actividade farmacolóxica dun dos elementos que máis fascinación xerou aos humanos.

Outras veces atopámonos con compostos ou elementos cun efecto prexudicial para os organismos. Na escolla tamén se fala dos problemas da intoxicación con chumbo que deriva nun envelenamento coñecido como saturnismo. No magnífico docudrama co título O radio e Marie Curie, gañador do concurso O meu elemento, tamén se trata tanto o lado escuro do radio como se comenta como a radioterapia ten salvado moitas vidas.

A radioactividade causou a anemia aplásica que truncou a vida de Marie Sklodowska-Curie debido á exposición ao radio durante a súa investigación no laboratorio. O certo é que a experimentalidade constitúe a cerna da química, o coñecemento constrúese a partir do traballo no laboratorio. En Proxector atopamos múltiples pezas de desenvolvemento de prácticas e técnicas de laboratorio, moitas delas ligadas ao Proxecto Funil do grupo CienciaNOSA. Como exemplo, temos o vídeo Técnica de destilación por arrastre con vapor, cun título menos suxestionable ca outros pero que acumula centos de miles de visitas. Tamén a Sociedade Xuvenil Galega de Química ten elaborado vídeos atractivos de experimentación como o da Extracción de cafeína a partir de grans de café.

A química tamén quere dar resposta a algúns dos retos actuais da humanidade, en particular no eido das enerxías renovábeis. Unha das propostas de Proxector convídanos a aprender da fotosíntese das plantas para xerar un combustible renovábel como é o hidróxeno. Noutro dos vídeos explícannos o proceso de obtención deste elemento mediante a electrólise da auga. Outra vía é valorización dun contaminante como é o CO₂ para producir un combustible como o ácido fórmico.

En definitiva, estes e outros moitos vídeos de Proxector axúdannos a aproximarnos a esta ciencia central, case sempre de xeito ameno e divulgativo, e comprobar as súas múltiples implicacións nos procesos que nos envolven.

Marcelino Maneiro Maneiro
Profesor de Química Inorgánica da Universidade de Santiago de Compostela

99. A Biblioteca América: o legado cultural de Gumersindo Busto

As remesas dos e das emigrantes galegas contribuíron á modernización social, política e económica de Galicia. Ámbitos prioritarios nese legado foron a educación e a cultura. Dende América chegaron cuantiosas doazóns para a construción e o mantemento de centros educativos e culturais como canle para o progreso da nosa terra.
A finais do século XIX e comezos do XX a corrente rexeneracionista e a defensa do hispanoamericanismo predominan na vida cultural española e das colectividades emigradas en América. Coa celebración do IV Centenario do Descubrimento de América comeza a valoración da cultura americana e do papel de España na súa formación. Así, foméntanse as relacións académicas entre as universidades da Península e de alén mar con intercambio de alumnos e profesores, publicacións e a creación de estudos americanistas.
Neste contexto ideolóxico un emigrante galego feito a si mesmo, Gumersindo Busto Villanueva, pon en marcha a iniciativa de crear unha universidade hispanoamericana que se localizaría en Santiago de Compostela, a súa cidade natal. O 30 de xuño de 1904 publica unha carta na prensa da colectividade en Arxentina pedindo axuda para este proxecto. Trataríase dun centro de estudos superiores co obxectivo de «difundir el conocimiento en Europa de cuanto atañe a América Latina, buscando el beneficio común y el efecto y confraternidad de los países hispanoamericanos». Axiña consegue adhesións de persoeiros e institucións da colectividade e mais de intelectuais e políticos americanos e españois. Non chegou a concretarse, aínda que deu orixe á Biblioteca América.
A partir de 1907 os seus esforzos centráronse na recollida de doazóns de todo tipo de obras científicas e literarias latinoamericanas para crear unha gran biblioteca especializada, que Busto ofreceu á Universidade de Santiago de Compostela (USC). A súa idea era que se inaugurase o 25 de maio de 1910 coa celebración do primeiro centenario da independencia de Arxentina, o seu país de acollida; mais non puido ser, pois a falta dun espazo onde situala e numerosas trabas burocráticas, xunto con certa desidia por parte do claustro, obrigaron a aprazar a data case vinte anos. Non foi tempo perdido. Gumersindo Busto continuou co seu labor de recollida por toda América, grazas a unha extensa rede de delegados e comisións creadas a tal fin. O obxectivo era conformar un fondo xeral no que estivese presente a maior cantidade posible de obras de autores americanos, independentemente da súa temática, para a formación de estudantes e interesados de calquera facultade ou disciplina. O seu carácter enciclopédico define este fondo, que abarca todas as disciplinas científicas da época: 11 400 monografías de todo tipo de temáticas (historia, dereito, literatura, ciencias, medicina, botánica, química…), prensa e revistas, folletos e teses, coleccións de moedas e billetes, exemplares de fauna americana, obxectos etnográficos, láminas, retratos e fotografías, bandeiras, bustos, mapas, vitrinas… foron chegando a Santiago na década de 1920. Finalmente a biblioteca foi inaugurada o 26 de xullo de 1926.
A Biblioteca América, obra dun emigrante, constitúe hoxe en día un legado sen parangón na cultura de Galicia que se debe difundir e poñer en valor na sociedade actual.

100. Axudádeme a cantar

Un canto á percusión de man, literatura e tradición oral feminina e diversas. Neste documental de seis capítulos contamos coa colaboración de tocadoras tradicionais e participantes en procesos de recollida e divulgación, así como de artistas modernas que beben das fontes desta tradición, falan das súas experiencias e comparten a súa arte connosco.

Eu e máis ti, compañeira
Eu e máis ti, comarada
Eu e máis ti, compañeira
Facemos a foliada
(Castrelo, Vimianzo)
Recollida por Xabier Diaz

101. A fin da ditadura

Coloquémonos nesta viaxe no tempo nun momento cando a democracia era un soño perdido convertido en pesadelo. Cando un sistema ditatorial levaba gobernando esta sociedade dende case catro décadas. Cando a forza se exercía con total impunidade. Cando a Administración se requiría polo favor, non pola obriga. Cando o concepto cidadanía non existía.. Cando prender alguén e mesmo acabar coa súa vida por pensar de distinto xeito era posible. O medo foi a súa principal arma. Agora sabemos que a morte de Franco comezou a ser o final da ditadura: os que se atopaban alí non o tiñan tan claro.

102. Escola de democracia

É coñecido de todos que tras a morte de Franco se iniciou o camiño da transición á democracia. Todo era posible. Dende a base. Pero, como cimentar un novo réxime que só tiña como recordo —e sobre todo en negativo— algo acontecido catro décadas antes? O mundo cambiara. A sociedade mudara.. Especialmente nos primeiros meses as prioridades foron pedagóxicas: había que educar a xente en como exercer os seus dereitos individuais. Era necesario recuperar unha ética común de tolerancia indispensable.

103. Novo futuro, novos partidos

Os partidos políticos canalizaron as vontades de cambio dentro do novo parlamentarismo democrático. O recordo mantido durante anos nas vellas agrupacións clandestinas foi substituído pola ilusión do futuro, con estruturas de xestión política e efectivos novos.. Sen mochilas do pasado máis que no indispensable para non encirrar ese permanente terreo de incerteza no que se movían. Todo por construír nun salto cara ao futuro. O pasado da ditadura foi teimudo en saír da escena.

104. A construción dun Estatuto

A cuestión territorial foi unha das pezas máis complicadas de abordar neste proceso. Os sectores conservadores e algunhas influencias europeas coincidían en que o proceso de recoñecemento das identidades particulares dos territorios que compoñían o Estado debía ser tratado con extrema cautela.. Galicia entrou pola ‘vía rápida’ na obtención do seu Estatuto de autonomía, pero non foi sen problemas. O recorte polo Estado de boa parte das súas competencias autonómicas provocou a maior unidade de acción arredor da defensa da capacidade de decidir pola sociedade galega. Mesmo chegou a provocar a rotunda fractura da UCD galega.

105. Unha nova sociedade: do poder local ao pacifismo

Tras uns primeiros anos de aprendizaxe a democracia botaba a andar. Aquel anhelado propósito despois de 1975 de crear un novo marco xurídico democrático para todos —a Constitución de 1978— confundiuse nalgúns casos co final dos seus esforzos.. Pero foi o contrario: a necesaria transparencia dos réximes democráticos permitiu que se abordasen todos aqueles conflitos que se atopaban paralizados agardando unha resposta: as infraestruturas de comunicación, a desigualdade de xénero, o incremento do paro, o papel do exército na sociedade, a extensión dos grupos golpistas… A democracia sempre é perfectible. Día a día. E tense que ler sempre en clave de presente, non dun pasado que visitar.

106. Caligrafías musicais

O Arquivo Sonoro de Galicia (ASG) incrementa novas liñas de divulgación dos seus fondos inéditos. Preséntase agora «Caligrafías musicais» cunha dobre intención: rescatar a erudición de prestixiosos estudosos do eido musical galego e revalorizar a compositores, estilos musicais ou instrumentos ⸺entre outros⸺ que forman parte da cultura musical de Galicia. Cada dous meses, presentaremos unha nova conferencia do noso fondo que permitirá coñecer o acervo musical do país da man dos seus máis grandes expertos.

107. O labor filantrópico dos irmáns García Naveira en Betanzos

Os tesouros de Betanzos están á vista dos seus visitantes, pero non sempre sabemos cal é a historia real que gardan e o motivo da súa existencia. Algúns deles foron creados non só para producir fascinación senón tamén cun claro obxectivo de servir á comunidade. Tal é o caso de varias das numerosas obras filantrópicas dos irmáns García Naveira, dous indianos que fixeron fortuna en Arxentina e decidiron compartir parte do seu éxito no seu lugar de orixe, na procura do alivio dos máis vulnerables e do progreso educativo que abrise novos horizontes para a súa vila. Este especial está dedicado a dar a coñecer a xenerosidade e o amor pola terra presentes en Juan María e Jesús García Naveira, naturais do barrio da Ribeira e fillos de labregos humildes. Como tantos outros galegos —de finais do século XIX e principios do XX—, buscaron saída na emigración para crear un futuro máis próspero, adquiriron coñecementos á marxe dunha educación formal e fixéronse a si mesmos nun proceso de traballo-aprendizaxe típico do fenómeno migratorio da época. Ambos os irmáns son un claro exemplo do altruísmo materializado polos emigrantes máis venturosos, sempre na procura de sementar sobre o chan natal a caridade e a instrución.
En 1869 Juan parte cara a Arxentina. Un par de anos despois Jesús reúnese con el e xuntos chegan a ser destacados comerciantes no sector téxtil e financeiro. Tras vinte e catro anos de emigración, ambos retornan coas súas familias a España, Juan a Galicia e Jesús a Madrid. Este último faleceu en 1912, sendo aínda novo, vítima dun accidente fatal nunha das súas viaxes a Arxentina.
En 1908 fundan o Patronato Benéfico-Docente García Hermanos para a construción do asilo e as escolas García Hermanos. O lavadoiro público das Cascas é outra das obras postas ao servizo dos habitantes de Betanzos, entre as varias que se dan a coñecer neste especial nº 26 de Historias de ida e volta.
Se nos cinguimos ao período 1914-1933, podemos dicir que a acción educativa promovida polos irmáns García Naveira levou consigo o apoio do dereito de acceso á educación das novas xeracións brigantinas. Sen a súa intervención a comarca de Betanzos quedaría, como tantas outras comarcas galegas agrarias, sumida na desigualdade instrutiva das rapazas e rapaces máis desfavorecidos. A obra filantrópica destes indianos reflicte, en certa medida, un ideal de sociedade.
Sen máis interese que o de recibir o agarimo dos seus paisanos, ambos os irmáns manifestaron os desexos de progreso e benestar da súa vila a través dunha peculiar combinación de iniciativas que non só pretendían atender as primeiras necesidades de vellos e novos, senón tamén ampliar a visión do mundo que tiñan os betanceiros. Tal é o caso da creación do famoso Parque do Pasatempo, promovido por Juan García Naveira. A súa construción enmárcase entre 1893 e 1914 e coa súa creación pretendeu compartir vivencias e coñecementos adquiridos a través da súas viaxes por países como Exipto, Francia ou Italia e polo resto de España. Elementos distintivos de importantes cidades e lugares do mundo foron reproducidos nos xardíns deste pintoresco lugar. Á marxe do claro entusiasmo de Juan García Naveira por crear un espazo ampuloso e singular, sen igual en España, podemos dicir que O Pasatempo é un espazo pedagóxico complementario das escolas creadas por estes irmáns, como motor de cambio dunhas prácticas tradicionais pouco competitivas e ancoradas no pasado, atendendo á educación como compoñente do capital humano.

108. Fondo Lois Tobío

A biografía do diplomático Lois Tobío é unha encrucillada da turbulenta historia da Galicia do século XX. Galeguista militante, membro do Seminario de Estudos Galegos, diplomático comprometido coa Segunda República, exiliado e escritor, a súa vida crúzase coa das grandes iniciativas de construción da identidade de Galicia pero tamén da súa recuperación desde América tralo triunfo do golpe de Estado. Este especial quere dar conta da riqueza do seu fondo documental, cedido polos familiares ao Consello da Cultura Galega para a súa custodia e difusión. Seis documentos representativos que dan conta do valor do fondo para a historia contemporánea de Galicia.

109. As asociacións microterritoriais da emigración galega en Cuba

A creación de asociacións étnicas de diversa tipoloxía (mutualistas, benéficas, recreativas, instrutivas, agraristas…) vén dada pola solidariedade e empatía dos e das nosas emigrantes, sobre todo cos compatriotas máis desfavorecidos, fronte ás adversidades que atopaban nos países de acollida. A partir do último terzo do século XIX, alén da fundación dos grandes centros asistenciais e benéficos, comezan a aparecer na prensa da colectividade noticias e anuncios de grupos de veciños asentados alén mar que solicitaban axuda e apoio en forma de subscricións económicas a prol da súa localidade natal. Fomentábase así a unión da emigración orixinaria dun determinado lugar, parroquia, municipio ou comarca para enviar remesas coas que cubrir necesidades puntuais ou mellorar algúns aspectos da vida cotiá dos seus paisanos.
Nas primeiras décadas do século XX prodúcese a eclosión do movemento asociativo galego en todos os países de acollida, especialmente en Arxentina e na illa de Cuba. A primeira sociedade de ámbito local constituída como tal foi a Alianza Aresana de Instrucción, fundada na Habana en 1904. O seu exemplo espallouse axiña e, así, foise establecendo unha mesta rede de asociacións microterritoriais baixo as denominacións «Hijos de» ou «Naturales de», co obxectivo principal de mellorar as condicións de vida da veciñanza e familiares que quedaran aquí. Querían fomentar o progreso do terruño e para iso dedicáronse a construír e manter centros de ensino, promover melloras na atención sanitaria ou nas redes de comunicación e saneamento…, sen esquecer o apoio ao agrarismo e á loita anticaciquil. Nos países de acollida a axuda mutua entre socios e socias, as actividades recreativas e a defensa da cultura e da identidade galegas tamén tiveron unha ampla cobertura.
Este novo especial de Historias de ida e volta amosa algúns dos fitos acadados por estas asociacións creadas en Cuba. O Arquivo da Emigración Galega (AEG) ten contabilizadas preto de 200 sociedades de ámbito local fundadas na illa principalmente entre 1904 e 1918, o que nos dá idea da súa relevancia. Hoxe en día 43 destas asociacións continúan a traballar a prol dos seus socios, unidas baixo a denominación de Agrupación de Sociedades Representativas de Municipios y Parroquias de Galicia. Algunhas manteñen a súa propia singularidade, como é o caso de Naturales de Ortigueira, Monterroso y Antas de Ulla ou La Aurora de Somozas. Todas elas contan co recoñecemento da galeguidade outorgado pola Xunta de Galicia.
O Consello da Cultura Galega, en colaboración coa Secretaría Xeral da Emigración, leva realizado numerosas actividades de difusión da memoria histórica deste fenómeno, como a organización das exposicións Nós mesmos. Asociacionismo galego na emigración ou Luces de alén mar. As escolas de americanos en Galicia. Dende a súa creación, unha das prioridades do AEG é a recuperación e salvagarda da documentación xerada por estas asociacións (libros de actas, regulamentos e estatutos, fotografías sociais, folletos e publicacións periódicas…), que nos permite estudar e dar a coñecer todo o seu legado. Gran parte destes fondos están dixitalizados e poden ser consultados, ben de maneira presencial, ben na nosa páxina web.

110. O funcionamento do SEG

O Seminario de Estudos Galegos era un organismo moi estruturado, con regulamentos, estruturas de traballo e sistemas de administración. Esta documentación permite explorar a administración do Seminario.

111. A produción científica

Coñece materiais 'en bruto' vinculados á produción científica do Seminario de Estudos Galegos. Permiten coñecer a metodoloxía de traballo e a calidade do material recompilado.

112. Fondos do Seminario de Estudos Galegos

Durante a súa corta existencia, o Seminario de Estudos Galegos desenvolveu unha importante produción científica pero tamén se preocupou por construír unha institución sólida, incardinada na sociedade e con procedementos e funcionamento regulado. Este especial permite coñecer documentación de primeira man sobre o SEG, os seus traballos e vida orgánica.

Os documentos presentados pertencen ao Fondo Filgueira Valverde da Fundación Filgueira Valverde depositados no Museo de Pontevedra.

113. As asociacións microterritoriais da emigración galega en Arxentina

Por moitos é coñecida a grande influencia que tivo Arxentina como país de acollida de milleiros de emigrantes galegos, ademais dun considerable número de exiliados que, desde a outra beira do océano, participaron activamente na propia configuración social e política de Galicia e axudaron a consolidar a nosa identidade cultural.
Podemos observar como as estatísticas migratorias arxentinas proporcionan cifras asombrosas referidas ao volume de galegos e galegas que arribaron á terra porteña, ben temporalmente ou ben para permanecer nela o resto dos seus días. Entre 1857 e 1930 máis de dous millóns de españois chegaron a territorio arxentino e máis da metade eran naturais de Galicia. Na segunda vaga migratoria, entre 1946 e 1960, a cifra de galegos que chegaron ao país austral superaba os 100 000. Tras a súa chegada ao novo destino esperábaos unha ardua tarefa de procura de vivenda e traballo en terra descoñecida, o que os levaba a utilizar as redes de apoio e solidariedade constituídas por aqueles paisanos que simplemente se apresuraran máis aínda na súa aventura migratoria.
O asociacionismo étnico desempeñou un papel crucial na integración social dos e das emigrantes na sociedade de acollida e no exercicio da preservación da identidade cultural galega, en contraposición coa arxentina e coa doutras colectividades estranxeiras residentes no país. Os emigrantes galegos utilizaron todas as modalidades de procedencia territorial —rexional, provincial, comarcal, local e mesmo parroquial— á hora de crear asociacións étnicas espalladas polo territorio arxentino. Os obxectivos eran comúns aos do resto de entidades societarias alí creadas, é dicir, de beneficencia e de carácter mutualista, cultural, recreativo, deportivo etc. Este tipo de asociacións servían de guía aos que acababan de chegar e descubrían o mundo urbano, no que se vían multiplicadas as posibilidades de mobilidade social.
Nesta ocasión o especial está dedicado a aquelas sociedades de emigrantes que proliferaron en Arxentina como representantes dun partido xudicial, concello ou parroquia galegos, das que poñemos varios exemplos. Polo seu carácter microterritorial, este tipo de entidades sufrían, con certa frecuencia, procesos complicados de escisión e unión con outras homólogas. Moitas delas ingresaron na Federación de Sociedades Gallegas ou quedaron diluídas no Centro Galego de Bos Aires, segundo os seus intereses e ideais políticos. Ademais de procurar o benestar das súas comunidades de orixe, a maioría delas foron partícipes en proxectos de moita repercusión en Galicia, como a construción das primeiras escolas na súa parroquia, cemiterios, lavadoiros públicos etc.
Foi notoria tamén a participación das asociacións microterritoriais nas iniciativas de carácter político, como a campaña solidaria pola defensa da España republicana, o apoio a refuxiados etc. A distancia oceánica non impediu que diversos avances chegasen ao seu destino. O asociacionismo microterritorial tivo partidarios e detractores, pois tamén foi tachado de «pauperismo minifundista» polos que pedían o «apartamiento de las cosas menudas y finalidades sin trascendencia». De calquera xeito, non hai dúbida sobre a súa importancia e transcendencia como axentes que marcaron parte da historia da emigración galega en Arxentina.

114. Voceiros da colectividade galega na emigracion

Neste maio de celebración e defensa da nosa lingua e cultura, este especial de Historias de ida e volta presenta unha escolma das cabeceiras de xornais, revistas e boletíns editados pola colectividade galega espallada polo mundo. Foron elixidas para dar certa representatividade a toda a prensa da emigración, nomeadamente ás publicacións feitas polas asociacións dos e das emigrantes galegas nos principais países de acollida durante o século XX.
Unha das características da nosa emigración foi o seu esforzo de integración nas sociedades de acollida mais sen esquecer a defensa da súa propia identidade cultural. Algúns sectores da elite da colectividade emigrada iniciaron no último terzo do século XIX un labor propagandístico e informativo coa edición de xornais e revistas dende os que se artellou unha conciencia política e cultural propia para os e as galegas. Estas publicacións constitúen un valioso testemuño da importancia, evolución e características dos e das protagonistas do fenómeno migratorio. A primeira publicación galega alén mar foi La Gaita Gallega, editada na Habana en 1872 e recuperada por Ramón Armada Teixeiro e Manuel Lugrís Freire en 1885, cando editaron o primeiro xornal escrito na nosa lingua. En 1878 o xornalista Waldo Álvarez Ínsua dirixiu tamén na Habana El Eco de Galicia. Revista Semanal de Ciencias, Arte y Literatura coa finalidade de ser «el defensor de nuestros intereses, de nuestro buen nombre y una prueba de nuestra cultura e ilustración». Ideario similar tiveron outras publicacións posteriores como El Gallego (Bos Aires, 1879), El Eco de Galicia (Bos Aires, 1892), Tierra Gallega (A Habana, 1894), Correo de Galicia (Bos Aires, 1908), Eco de Galicia (A Habana, 1917), Céltiga (Bos Aires, 1924) etc., por citar só algunhas das máis recoñecidas. Xa nos anos corenta e cincuenta ven a luz, froito do labor cultural das e dos exiliados galegos en América, Galeuzca (Bos Aires, 1945), Galicia Emigrante (Bos Aires, 1954) ou Vieiros (México, 1959). No Repertorio da prensa da emigración galega pódense consultar máis de 750 publicacións galegas editadas fóra da nosa terra polos nosos emigrantes.
Neste especial queremos dar a coñecer o importante labor editorial das asociacións de emigrantes tanto en América como en Europa. Cos seus voceiros mantiñan informados aos socios das súas actividades instrutivas, recreativas e culturais, da acción mutualista e solidaria e do funcionamento da entidade, con abundante información sobre a vida cotiá da colectividade; tamén reproducían noticias da prensa galega e española, ademais de poemas e fragmentos de obras literarias de autores galegos recoñecidos. Nos títulos das cabeceiras predominan os termos ‘Galicia’, ‘gallego’, ‘adiante’, ‘airiños’, ‘terra’, ‘alborada’, ‘saudade’…, que nos retrotraen á nosa patria e á nosa lingua, e nas súas páxinas podemos ver fotografías e ler artigos sobre a paisaxe e as vilas galegas, o patrimonio artístico e cultural, as figuras máis relevantes da nosa cultura ou o progreso e a economía de Galicia. O Arquivo da Emigración Galega (AEG), no seu labor de divulgación, organizou en 2015 unha exposición titulada Galicia imaxinada nas revistas da emigración , na que se fixo un percorrido por algunhas das máis icónicas.

115. Seara. Discover Galician literature through its texts

Un proxecto aberto para a comunidade internacional de lectores e lectoras

An open project for an international community of readers

A edición 2025 / The 2025 edition

Saber máis / More

116. A pegada indiana na Mariña lucense

Dende o Arquivo da Emigración Galega (AEG) levamos dous anos e medio compartindo pequenas pílulas de coñecemento sobre a historia do fenómeno da emigración e o exilio en Galicia a través da publicación de Historias de ida e volta. Este especial é o número 30 e corresponde ao mes de xuño. Aínda que se titula A pegada indiana na Mariña lucense , non só queremos destacar o labor filantrópico e desinteresado que moitos indianos mariñaos realizaron co fin de achegar un maior benestar nas súas parroquias ou concellos de orixe, senón tamén facer unha chiscadela ao labor colectivo desempeñado por aqueles veciños que uniron esforzos mediante a creación de sociedades étnicas microterritoriais no país de emigración a principios do século XX. Estes emigrantes, entre outras obras realizadas, recadaron o capital preciso para a construción e mantemento de escolas en que os máis cativos e cativas recibirían a formación educativa elemental. As entidades societarias funcionaron como motores de progreso cultural en toda Galicia.
De moitos é sabido que a fermosura natural da comarca da Mariña lucense se ve reforzada polas edificacións de estilo indiano repartidas polos seus dezaseis concellos, que ocupan unha superficie de 1660 km2: Alfoz, A Pontenova, Barreiros, Burela, Cervo, Foz, Lourenzá, Mondoñedo, Ourol, Ribadeo, Riotorto, Trabada, O Valadouro, O Vicedo, Xove e Viveiro. Pódense contemplar suntuosos palacetes de arquitectura indiana e pintorescas escolas que engalanan a paisaxe mariñá. Os destinos dos seus benfeitores foron principalmente Cuba e A Arxentina, países cheos de oportunidades para os emigrantes máis persistentes no seu empeño de buscar un mellor futuro. Nesta ocasión destacamos a figura dos seguintes indianos: Pedro Murias Rodríguez, Manuel Candia, Jesús Rodríguez Murias, os irmáns Moreno Ulloa, Carlos Couto Pulido, José María Fernández Montenegro, Ramón González Fernández e Francisco Maseda Villamil.
Ademais mencionamos algunhas obras promovidas por varias sociedades microterritoriais como Centro Hijos del Partido de Vivero en Buenos Aires, Círculo Habanero de La Devesa ou Centro de Benquerencia, Sociedad de Instrucción y Recreo.

117. O indiano Fernando Blanco de Lema e a súa acción filantrópica

A filantropía das persoas emigrantes foi un feito esencial no desenvolvemento educativo e cultural da Galicia dos séculos XIX e XX, e en consecuencia do seu despegue económico e da súa evolución social e política. Grazas á creación de centos de escolas construídas coas remesas de alén mar, a sociedade galega puido progresar.
Este especial céntrase na figura e obra do filántropo Fernando Blanco de Lema y Suárez Prieto (Cee, 18 de outubro de 1796 – A Habana, 5 de abril de 1875), un indiano enriquecido na illa de Cuba que non retornou a Galicia pero mantivo sempre na súa memoria afectiva a súa vila natal e as súas xentes. Pódese consultar a súa biografía na web do Consello da Cultura Galega, no Álbum de Galicia. O seu legado, exemplo de xenerosidade e altruísmo, foi xestionado por un padroado encargado de levar a bo termo os seus desexos. Edificáronse dous magníficos edificios –o colexio-instituto que leva o seu nome e a escola de nenas–, que hoxe en día manteñen a súa hexemonía na arquitectura urbana de Cee, vila que progresou grazas á súa xenerosidade. Nestes centros educativos recibiron instrución gratuíta numerosas xeracións de nenos e nenas da comarca de Fisterra cos máis innovadores plans educativos, de clara vocación humanista e científica. Ademais, fomentouse a cultura da bisbarra con cursos de alfabetización para adultos, a concesión de bolsas para o alumnado máis avantaxado, aulas de música e teatro con actuacións para toda a veciñanza ou a apertura da biblioteca do colexio-instituto a toda a poboación. A Fundación Fernando Blanco de Lema sufragou numerosas iniciativas de gran calado para o progreso socioeconómico da contorna: dende a realización de campañas de vacinación ou a instalación dunha farmacia con medicamentos subvencionados ata investimentos en obras públicas como a instalación do teléfono e da luz eléctrica na vila (1906), o arranxo de estradas, a construción dun novo cemiterio...
Con este especial, o Arquivo da Emigración Galega quere difundir a grande obra de filantropía deste indiano, sempre presente na memoria colectiva dos seus paisanos. Na nosa web As Escolas da Emigración Galega pódese coñecer a súa figura e o seu legado educativo.

118. A emigración galega nos Estados Unidos

Estados Unidos non foi un dos destinos prioritarios para a emigración galega, que tivo outras áreas receptoras máis importantes como Cuba, A Arxentina, Uruguai, Brasil ou México, entre finais do século XIX e o primeiro terzo do XX. Os datos numéricos analizados polos investigadores deste fenómeno desvelan que o volume da colectividade española alí residente comezou a medrar de 1900 a 1924, período en que se contabiliza unha entrada legal de 188 414 efectivos, aínda que debemos ser prudentes coas cifras, pois varían moito dependendo da fonte de referencia empregada.
As diferenzas culturais e idiomáticas desempeñaron un papel importante no proceso migratorio cara aos Estados Unidos. Ademais, é preciso considerar a repercusión das diversas leis de cotas (1921, 1924, 1926 etc.), a través das que o Goberno estadounidense aplicaba as restricións relativas ao número de ingresos de cidadáns procedentes de España, o que fixo que o número de visados por «agrupación familiar» fose limitado. Quizais por estes motivos, Estados Unidos é un dos destinos menos estudados da emigración española, en xeral, e da galega, en particular.
Existe unha característica peculiar da emigración galega a terras estadounidenses nos seus inicios: a re-emigración, protagonizada por varóns solteiros na procura de oportunidades laborais, previo paso pola illa de Cuba e outros países de América Latina marcados por unha deterioración política, económica e, polo tanto, social desde finais do século XIX e primeira década do XX. Un dos primeiros exemplos que nos ven á mente é o representado por aqueles traballadores galegos que tiveron que cambiar a industria tabaqueira da Habana pola creada en Tampa, no estado de Florida. Nova York é outro dos estados que máis emigrantes galegos aglutinou, xunto co veciño de Nova Jersey. Tamén hai presenza galega en Luisiana e California.
Aínda que non foi un colectivo destacado polo seu volume, en comparación co resto dos grupos étnicos acollidos nos Estados Unidos, pódese afirmar que os galegos tiveron boa aceptación na sociedade norteamericana, principalmente polo seu espírito de traballo e superación. Aínda así, ás veces o medio tornábase un tanto hostil, sobre todo polas diferenzas idiomáticas e culturais, moi afastadas dos seus propios signos de identidade persoal.
Durante a década de 1930 diminuíu de maneira substancial o fluxo de saídas dos coñecidos como emigrantes económicos. Ademais, fóronse sumando á pequena corrente que se mantiña activa os exiliados políticos amparados pola colectividade galega residente nos Estados Unidos, sobre todo en Nova York. Temos o caso significativo do propio Alfonso Daniel R. Castelao, quen deixou unha pegada profunda na colectividade galega ao seu paso pola metrópole neoiorquina (1938-1940). Sendo ministro do Goberno republicano no exilio, foi o primeiro socio de honra da Casa de Galicia de Unidad Gallega de Nova York, entidade que lle manifestou en 1946 o seu desexo da firme adhesión á República. Outros intelectuais galegos exiliados acollidos nos Estados Unidos —aínda que moitos deles por breve período de tempo— foron: Basilio Álvarez, Xosé Castro, Emilio González López, Constantino Fernández Cancio, Bibiano Fernández Osorio-Tafall, Emilio Flores Pérez, Xoán García Gómez, Eugenio Granell, Ernesto Guerra da Cal, Lino Novás Calvo, José Novás García, Virxinia Pereira Rende, José Rubia Barcia, Luís Soto Fernández, Ramón Suárez Picallo, Lois Tobío Fernández, Claro José Sendón ou Eliseo Torres.
Ao longo da historia do fenómeno da emigración galega foise demostrando que o asociacionismo étnico serviu para fortalecer e reforzar as bases da propia identidade cultural a pesar das distancias que, ás veces, se facían infinitas e escapaban da propia imaxinación.
Aínda que a vida asociativa dos galegos nos Estados Unidos tiña un formato máis modesto que noutros países do continente americano, iso non minguou a súa operatividade e compromiso histórico. As entidades societarias alí creadas convertéronse en centros neurálxicos que ían máis alá do puramente mutualista e recreativo. Ademais da emblemática Casa de Galicia de Unidad Gallega da área de Nova York (1940), imos mencionar sociedades de emigrantes máis representativas a nivel microterritorial: Sada y sus contornos, Sociedad de Instrucción y Apoyo (Nova York, 1913), Unión del Porvenir de Taborda-Piñeiro (Nova York, 1918), Centro de Instrucción y Recreo de Bergondo y sus contornos (Nova York, 1924), Socorros Mutuos Muradanos (Nova York e Newark, 1927), Hijos de Palmeira (Newark, 1929), Unión Cultural Bueu, Beluso y sus contornos (Nova York, 1929), Centro Orensano Social Club (Nova Jersey, 1964), Peña Galega-Club España (Newark, 1964), Casa de Santa Marta de Ortigueira (Miami, 1972 ) e Peña de Galicia del CEOC-California (1989). Resulta fácil deducir os lugares de procedencia dos emigrantes a través da denominación das asociacións creadas por eles, así como tamén a evidencia de que o estado de Nova York contaba con maior representatividade para determinadas localidades da costa galega.

119. O galeguismo en América

Unha das características da colectividade emigrante galega foi a creación dun imaxinario colectivo e dunha identidade propia e definida. Os primeiros centros galegos e as máis de catrocentas asociacións de ámbito local ou parroquial tiñan entre os seus obxectivos acadar o progreso de Galicia e preservar a identidade cultural galega nas novas sociedades cosmopolitas. Entre as súas iniciativas está a creación e pulo dos símbolos nacionais de Galicia ou a constitución da Asociación Iniciadora e Protectora da Academia Galega.
A colectividade galega non permaneceu allea aos cambios políticos que acontecían na Galicia peninsular. O agrarismo, sobre todo tras a viaxe en 1913 do seu líder Basilio Álvarez a Cuba e a Arxentina, imponse no ideario de moitas das asociacións, que converten a loita anticaciquil e antiforal no seu referente ideolóxico.
A fundación da primeira Irmandade da Fala en 1916, que se considera como o xermolo do nacionalismo galego, ten unha importante repercusión alén mar. De América chegan cartos para a publicación de libros e folletos e para a organización de mitins a prol dunha nacionalidade propia, pero sobre todo para a constitución de asociacións cun marcado carácter galeguista. En Cuba créanse, entre outras, a Irmandade da Fala da Habana (1917), a Xuntanza Nazonalista Galega da Habana (1920) ou o Comité Revolucionario Arredista Galego (1921), liderado por Fuco Gómez. En Bos Aires destacan neses anos a Asociación Regionalista “A Terra” e a primeira Casa de Galicia. O galeguismo da Irmandade da Fala na Arxentina significou a aparición dunha nova xeración de activistas políticos e intelectuais que serán o foco de inspiración do futuro político da colectividade emigrada: Eduardo Blanco-Amor, Ramiro Isla Couto, Ramón Suárez Picallo, Antón Alonso Ríos, Pedro Campos Couceiro, Lino Pérez… integran este núcleo galeguista. Todos eles forman parte da Irmandade Nacionalista Galega (1923) e da Federación de Sociedades Gallegas Agrarias y Culturales (FSGAyC) (1921), que apoiará economicamente as súas actividades de difusión política. Dende as páxinas da revista Céltiga (1924) e doutros xornais étnicos publícanse artigos que defenden a súa ideoloxía cunha gran repercusión.
Co remate da ditadura de Primo de Rivera hai unha reactivación da actividade política nacionalista. Fúndase na Coruña a Organización Republicana Gallega Autónoma (ORGA), que consegue unificar varias vertentes ideolóxicas nacionalistas e de esquerdas, e que axiña recibe apoios dende A Arxentina. A ORGA bonaerense, baixo o patrocinio da FSGAyC, realiza campañas de propaganda nas páxinas do seu voceiro Galicia a prol da República e do Estatuto de autonomía, e organiza numerosos actos para recadar fondos que enviar a Galicia. Moitas asociacións microterritoriais progresistas (como as de Meira, A Fonsagrada, Meaño, Salvaterra…) publican manifestos a favor da República e da autonomía de Galicia que mandan ás súas vilas de orixe. A participación dos emigrantes tivo o seu principal logro no envío dunha delegación para participar na campaña electoral ás Cortes constituíntes, que acadou un grande éxito que se viu reflectido na elección de Suárez Picallo como deputado.
A constitución do Partido Galeguista en decembro de 1931 recibiu o apoio de gran parte dos emigrantes de alén mar e tivo como eixe máis significativo a intensa campaña a prol do Estatuto e da autonomía de Galicia por todo o continente. O seu triunfo nas eleccións de 1936 foi acollido con grande entusiasmo. Tras o plebiscito do 28 de xuño de 1936, no que se aproba por maioría o Estatuto de Galicia, comezan os trámites para a súa presentación ante as Cortes, pero o estalido da Guerra Civil paraliza o proceso. A guerra tivo un grande impacto na colectividade galega, pois xerou unha forte división nela e unha importante loita polo control político das institucións representativas da emigración. Cómpre destacar as iniciativas de axuda aos refuxiados como precedente da importancia que terán as colectividades emigradas e exiliadas na actividade cultural e política durante a «longa noite de pedra» que se estaba a vivir na Península.

120. A pegada educativa da emigración galega en América

O impacto económico e cultural das e dos emigrantes galegos en Galicia é un fenómeno suficientemente abordado nas distintas publicacións científicas sobre o proceso migratorio. Así e todo, o seu coñecemento continúa perfeccionándose coa ampliación de estudos de investigación, que sempre acaban achegando novos datos e curiosidades e contribuíndo á reconstrución da memoria colectiva da emigración galega.
A saída de milleiros de galegos e galegas ao continente americano provocou o impulso de centos de iniciativas para a construción de escolas —entre outras moitas obras de contribución ao desenvolvemento agrícola, mercantil, industrial, asistencial etc.— que se foron espallando pola xeografía galega e das que demos conta, en varias ocasións, desde o Arquivo da Emigración Galega. A maioría delas foron promovidas como un proxecto de carácter colectivo, mediante as actuacións organizadas polas sociedades de emigrantes galegos en cada país de acollida. Porén, tamén se levaron a cabo proxectos educativos de carácter individual a través da figura dos indianos. O grao de éxito destas iniciativas fala por si só, sen necesidade de entrar en valoracións cuantitativas. As escolas foron creadas en Galicia coa clara finalidade de atender as necesidades educativas de rapazas e rapaces galegos que, talvez, poderían chegar a protagonizar a mesma experiencia migratoria que a dos seus paisanos. Nese caso, trataríase de mulleres e homes novos, dispostos a traballar e que decidirían coller rumbo a novas latitudes, pero con máis ferramentas para desenvolver unha actividade económica próspera no país de destino.
Se falamos sobre a pegada educativa da emigración española e galega en América, podemos observar que a máis estudada foi a deixada polas organizacións de carácter relixioso nos distintos países do continente. Estas construíron unha enorme rede internacional de obras a grande escala que inclúen colexios, escolas de artes e oficios, universidades, centros xuvenís, etc. As ordes relixiosas acadaron unha grande expansión numérica no mundo. Temos como exemplos os xesuítas, salesianos, franciscanos, dominicos, maristas, agostiños ou misioneiros do Sagrado Corazón, entre outros.
Neste especial de Historias de ida e volta falaremos das accións da emigración galega en sentido inverso, é dicir, dos proxectos desenvolvidos pola colectividade galega en América referidos á creación de academias e centros educativos de maior alcance, construídos en varios destinos significativos da nosa emigración como Cuba, A Arxentina, O Uruguai, O Brasil, México e Venezuela. A construción destes centros non foi tarefa doada, pero a súa consecución supuxo a representación dos galegos e galegas como grupo étnico dentro dos países de acollida e tamén cumpriu o propósito de asegurar o vínculo das novas xeracións descendentes de emigrantes coa lingua e cultura de Galicia.

121. O que pode a danza

O que pode a danza conta oito historias sobre os corpos, o movemento, as ideas e o seu encontro a través desta disciplina artística. "Buscamos recoller experiencias de persoas vinculadas á danza desde a xestión ou o ámbito creativo, que permitira ver como están a traballar co territorio, coa demografía e en contextos rurais” . A danza en Galicia é un proceso creativo que se fusiona e hibrida co resto da cultura e sociedade.

Un proxecto da Sección de Artes Escénicas, Musicais e Audiovisuais do Consello da Cultura Galega comisariado por Natalia Balseiro e coa realización audiovisual de Miramemira.

122. Centenario de Manuel Murguía

Nas ás do canto

Música e identidade no Rexurdimento

123. Unha ollada ao Universo no Día da Ciencia en Galego

Neste mes de novembro a Institución Galega da Ciencia (Igaciencia) convida á comunidade educativa a celebrar o XV Día da Ciencia en Galego poñendo o foco nun campo de estudo tan ambicioso e complexo coma fascinante: a astronomía. Unha disciplina que actualmente non se cingue ao ámbito académico senón que esperta interese na socidade en xeral, e así nolo demostra a crecente demanda dos "destinos turísticos Starlight", escenarios con características especialmente propicias para a observación do firmamento que son considerados tamén parte do noso patrimonio natural, paisaxístico e cultural.

Desde o equipo de Proxector adherímonos a esta conmemoración cunha nova selección audiovisual coa que te convidamos a achegarte a algúns dos enigmas que aínda agocha o Universo desde diferentes ópticas: a astrofísica, a astrofotografía, a exploración espacial, a observación astronómica ou a perspectiva de xénero. E se esta viaxe intergaláctica se che fai pequena, en Proxector temos 60 recursos para seguir profundando no tema.

124. Entender a adversidade nos mapas do tempo

O factor humano é a principal causa dun cambio climático que cada vez amosa as súas consecuencias con maior crueza: mudanzas nos padróns de chuvia, aumento do nivel do mar, desxeo dos glaciares, quecemento dos océanos e fenómenos meteorolóxicos extremos.

Fenómenos adversos coma as diferentes DINA que acaba de sufrir a costa mediterránea serán cada vez máis frecuentes na Península Ibérica e se ben é certo que non podemos evitalos, tamén o é que a educación e o coñecemento poden minimizar os seus danos. Sobre esta premisa aséntase tamén o concepto de alfabetización climática, co que a ONU pon de manifesto a necesidade de políticas educativas e canles de divulgación científica que conciencien a cidadanía da urxencia de frearmos a crise climática antes de que chegue a un punto de non retorno que comprometa directamente o futuro do planeta.

Co ánimo de contribuír modestamente nesta necesaria alfabetización, desde Proxector escolmamos unha ducia de recursos que nos falan dos factores que determinan o clima, nos advirten das consecuencias do cambio climático e nos ensinan a interpretar os fenómenos meteorolóxicos adversos dos que alertan os mapas do tempo.

125. Investigación xenómica: descifrando a medicina do futuro

A posta en marcha do Proxecto Xenoma Galicia sitúa a comunidade científica galega na vangarda da investigación xenómica e, en palabras de Ángel Carracedo (director da Fundación Pública Galega de Medicina Xenómica), vai supor unha auténtica revolución a nivel mundial para o sector médico, biotecnolóxico e farmacéutico.

O obxectivo inicial é realizar un cribado masivo de mostras de ADN para identificar determinados xenes implicados nos cancros de mama e ovario hereditarios, na hipercolesterolemia familiar e na síndrome de Lynch, o que permitirá implementar medidas preventivas, facer diagnósticos máis precisos e deseñar tratamentos personalizados. Pero a meta a longo prazo é aínda máis ambiciosa, pois o que se pretende é a creación dun banco de datos xenéticos e dun biobanco de mostras biolóxicas que permitirán debuxar o mapa xenético dos galegos e galegas, un paso previo necesario para acadar a tan ansiada medicina personalizada.

Neste especial de Proxector convidámoste a descubrir máis sobre o Proxecto e ofrecémosche os vídeos que describen como se vai implentar en relación ás doenzas arriba indicadas, pero queremos facelo dentro dun contexto que facilite a súa comprensión. Por iso engadimos tamén outros recursos que nos falan do ADN, do xenoma (o conxunto completo de xenes do noso organismo) e da revolución médica e tecnolóxica que supuxo o fito de lograr descifrar ao completo o noso “libro biolóxico de instrucións para a vida”.

126. Trigonometría: medindo o mundo con triángulos

A Real Academia Galega de Ciencias nomeou o matemático, astrónomo e político José Rodríguez González Científico Galego do ano 2024. En palabras do tribunal que o examinou para catedrático, sendo só un bacharel, tratouse dun “daqueles xenios que de raro en raro forma a Providencia para os coñecementos sublimes”.

Un dos logros cos que asentou o seu recoñecemento internacional foi a demostración definitiva de que a Terra estaba achatada polos polos, corroborando a teoría de Newton. Antes, xa nos deixara un legado esencial: o sistema métrico decimal, desenvolvido despois de que Rodriguez participase nunha medición fundamental para o establecemento do metro como unidade de medida de lonxitude.

Isto tivo lugar na expedición proxectada para prolongar o arco do meridiano de París e na que por primeira vez se mediu un gran triángulo xeodésico sobre o mar. De aí que nos parecese interesante dedicar este especial de Proxector á trigonometría, o estudo das medicións que pode levarte á Lúa ou conseguir que tires unha boa fotografía.

En Galicia, José Rodríguez González situou o quilómetro cero en Lalín, máis concretamente na parroquia de Bermés.

127. Escoita o corazón

O 80% dos falecementos prematuros por enfermidades cardiovasculares (ECV) pode previrse con pequenos cambios no noso estilo de vida: alimentación, exercicio, control do estrés...

A Federación Mundial do Corazón e a Organización Mundial da Saúde insisten habitualmente nesta mensaxe, moi relevante debido á magnitude doutro dato: as ECV son a principal causa de morte no mundo. Matan anualmente máis de 20 millóns de persoas en países de ingresos medios e baixos.

Por tal motivo é polo que Proxector dedica este especial a un dos órganos do ser humano con menor capacidade de rexeneración: o corazón. Especialistas en cardioloxía, dermatoloxía, intelixencia artificial e fisioterapia ofrécennos un coñecemento multidisciplinar sobre as súas características, problemas e formas de protexelo. Unímonos dese xeito ao Día Mundial do Corazón, que ten lugar o 29 de setembro, incidindo, desde a divulgación científica, na relevancia da sanidade universal e a prevención persoal.

128. Arquivos: conservar a memoria para mellor difundila

Os arquivos son entidades cun importante papel na misión de preservar e facer accesibles os documentos que repercuten na vida diaria da cidadanía. Mais, cando falamos deles, tendemos a pensar noutro tipo de arquivos, non os administrativos, senón os históricos. Os vídeos didácticos deste especial dannos a coñecer algunhas das institucións de referencia en Galicia e tamén centros de ámbito local que contribúen, igualmente, a achegar ao ámbito da educación a historia e o patrimonio documental e artístico galegos.

Desde documentos datados no século X ata a actualidade: códices medievais, documentación persoal das migracións do s. XX, os primeiros textos saídos dunha imprenta galega ou a Carta Xeométrica de Galicia, de Domingo Fontán, a primeira realizada en España con medicións matemáticas e que serviría de modelo para moitas máis.

A necesidade e o valor deste traballo foron xa destacados polo Seminario de Estudos Galegos. Este especial súmase ás iniciativas do Día Internacional dos Arquivos preparando un roteiro cargado de tesouros e un futuro alentador da man das novas tecnoloxías. Tamén nos prace parabenizar aos centros e profesionais que manteñen viva a nosa memoria, comezando, como non, polos que o fan desde as institucións que impulsan Proxector.

Imaxe: Foro do bo burgo de Castro Caldelas.
Atopado no Arquivo da Casa de Alba e editado polo Consello da Cultura Galega. É o documento máis antigo escrito en galego en Galicia (ca.1232).

129. De que nos falan as plantas?

Na nosa tradición popular maio coñécese coma o mes das flores, uns seres vivos que non só atesouran milenios de cultura, senón tamén de ciencia. Así nolo lembra o Calendario Científico Escolar, que sinala o 18 de maio como o Día Internacional da Fascinación polas Plantas, unha data que pretende incidir na importancia da investigación en botánica para a sociedade, a economía e o medio; tanto na actualidade coma mirando ao futuro.

Proxector súmase á efeméride cun especial de doce recursos que apoian cientificamente estes argumentos. A través de audiovisuais diversos canto aos niveis educativos aos que se dirixen, posibilitamos afondar nas características xerais das plantas, así como nalgunhas moi específicas e fascinantes. En certos casos, pódese observar que a particularidade da especie confírelle relevancia, pois convértea en imprescindible, por exemplo, para o mantemento dun hábitat ou o redeseño de producións agrícolas segundo criterios de sostibilidade e calidade.

A visita a este especial lévanos polos laboratorios, por contornos naturais que tamén están servindo como áreas de estudo e polos novos espazos urbanos pensados para darlle un lugar aos cultivos. E, por suposto, fai unha parada en varios museos para lembrar a Baltasar Merino e follear a súa grande obra, Flora descriptiva e ilustrada de Galicia (1905-1909).

130. Arquitectura: ciencia, arte e construción social

Son moitos os factores que constrúen unha sociedade; un importante ten que ver coa súa relación co territorio: aproveitamento de recursos, convivencia co medio, artellamento dos elementos que xeran un significado de seu... Co especial que Proxector dedica á arquitectura, apuntamos a tres eixos representados a través de obras civís, relixiosas, paisaxísticas ou industriais.

O científico: atendendo aos procesos técnicos que deron lugar a magníficas obras coma a escaleira de San Domingos de Bonaval ou o Mercado de Abastos de Santiago de Compostela.

O artístico: percorrendo estilos desde o románico aos contemporáneos, a través de explicacións e imaxes comentadas por profesionais; por exemplo, o pazo de Oca ou o pazo de Bendaña, os mosteiros da Ribeira Sacra ou a recreación en 3D do mosteiro de San Pedro de Vilanova de Dozón.

O social: repasando a historia dos castros, a arquitectura mariñeira, a da casa... a denominada “arquitectura popular”, que combina as técnicas sinxelas e os materiais locais, nunha sorte de pacto co medio para o desenvolvemento de ambos os dous.

Non son aspectos disociables, como ben ilustra a carreira de Rita Fernández Queimadelos, a primeira galega en titularse en Arquitectura, en 1940, e figura destacada desde especial de Proxector.

Imaxe: Ponte Maceira, Ames (s. XIII)

131. O cine: a ciencia da ficción

O 28 de marzo de 1895, en París, os irmáns Lumière presentaron ao público o seu cinematógrafo. En 1897, chegou a Pontevedra, nunha xira que continuou por Vigo, Tui, A Coruña, Ferrol e Lugo. Á par, José Sellier mercoulles un aparello aos Lumière e non só comezou a exhibir cintas de forma estable na Coruña, senón que produciu a que se considera a primeira filmación galega. O invento chegou rápido a Galicia e hoxe vive un momento imparable.

O cinema galego non deixa de admirarnos, mesmo sendo comúns os seus trunfos nos certames internacionais máis prestixiosos: Sundance, os Óscar, Cannes... Hai pouco, Jaione Camborda recibía a Cuncha de Ouro do Festival de Donostia polo filme O corno; logo viría un Goya para a súa intérprete, Janet Novás, e outro para To bird or not to bird como mellor curtametraxe.

Son só exemplos simbólicos dun sector cultural que lidera a animación e que con apostas como O que arde fixo da lingua galega unha opción nas salas de cine. No especial deste mes, podedes ver e escoitar os profesionais que están diante e detrás das cámaras, nos múltiples procesos de elaboración e produción dun filme, pero tamén na parte analítica do sector, con reflexións que vos van sorprender.

132. Memoria do teatro galego na Transición

As voces que promoveron o teatro galego contemporáneo e profesional percorren os primeiros proxectos e iniciativas trala Transición. Un proxecto da Sección de Artes Escénicas, Musicais e Audiovisuais dirixido por Tito Asorey coa edición audiovisual de Jairo Iglesias. Presentamos agora en aberto os primeiros dous episodios do proxecto.

133. Día das Artes Galegas: Asorey e a diáspora

O escultor cambadés Francisco Asorey é a figura homenaxeada no Día das Artes Galegas 2024. Neste especial exploramos o seu papel referencial como creador dunha identidade visual galega que gozou de gran aceptación entre as comunidades da emigración americana.

Tres senlleiras pezas escultóricas de Asorey viaxaron a América en momentos e circunstancias distintas. Cada unha delas cóntanos momentos clave da vida creativa do artista e a súa relación coa sociedade galega. Hoxe atópanse en Rosario e Bos Aires (Arxentina) e Montevideo (Uruguai).

134. Mulleres e artes visuais

Por o foco no lugar ocupado polas mulleres no campo das artes visuais desde olladas de xénero e/ou feministas configuran a intencionalidade desta monografía temática. As imaxes, documentos bibliográficos, hemerográficos e ligazóns web dan forma a un conxunto que permite facer un percorrido polos camiños andados durante o século XX e nos primeiros decenios do XXI desde diferentes perspectivas de análise, xeitos de produción e mostra.

135. Aqueles 25 de xullo

Na transición á democracia tras a ditadura, Santiago de Compostela sumou ás celebracións relixiosas e institucionais do 25 de xullo, festa de Santiago, as novas concentracións vinculadas á reivindicación dos dereitos políticos de Galicia. Entre o ano 1977 e 1979, carteis e panfletos destas convocatorias permítenos observar as diferentes posicións da esquerda galega –ás veces moi claras, e ás veces moi sutís- ante a creación do sistema autonómico ou mesmo os diferentes equilibrios entre idearios nacionalistas e de cambio social.

136. Mulleres e alfabetización en galicia

Cuestións vinculadas coa relación mulleres, lectura, escritura e ensino en Galicia desde o século XVIII a comezos do XX, son as expostas nesta monografía a través de instantáneas, colaboracións, investigacións, documentos históricos e vínculos de Internet.
As mulleres estiveron basicamente excluídas da cultura escrita ao longo da maior parte da historia. A comezos de século XIX existen voces como a de Vicente do Seixo que cuestionan esta situación. En 1860 eran varios os concellos galegos nos que ningunha muller declaraba saber escribir. O dominio da escritura fornecía autonomía, e esta era unha calidade que non interesaba promover nas mulleres. Máis resistencia suscitaba aínda que as mulleres exercesen como escritoras, e así o pon de manifesto Rosalía de Castro no seu artigo “Las literatas”. Pola súa banda, no Congreso Pedagóxico Hispano-Portugués-Americano, celebrado en Madrid en 1892, Concepción Arenal e Emilia Pardo Bazán defenderon, cada unha desde a óptica que lle era peculiar, o dereito das mulleres a ser educadas desde e para a autonomía.

137. Mulleres e ciencia

Este espazo monográfico sobre mulleres e ciencia, ofrece unha aproximación histórica e actual ás transformacións ocorridas en torno ao lugar ocupado polas mulleres nas ciencias.

As instantáneas céntranse na incorporación das mulleres á formación en ciencias na Universidade de Santiago de Compostela. As achegas expertas de Xohana Pintos e Ricardo Gurriarán afondan na dita cuestión e, Mari Lires, pola súa banda, presta a atención á presenza/ausencia das mulleres na investigación nuclear e na Ciencia. As escritas no tempo presentan documentos datados entre o século XVIII e XXI. A maioría deles elaborados desde puntos de vista feministas.

138. Cando o pobo fai festa: celebracións e patrimonio inmaterial

O Entroido tradicional galego (celebración á que tamén fan alusión as formas antroido, entroiro, entruido ou entrudio) é unha das manifestacións máis sobranceiras do noso patrimonio cultural inmaterial. Ao longo deste mes de febreiro e ata pasada a primeira semana de marzo de 2025, peliqueiros, cigarróns, pantallas, felos, boteiros, troteiros, volantes, madamas ou choqueiros percorrerán vilas e aldeas do país para convidarnos a gozar desta festa ancestral antes de que a Coresma marque os seus ritmos de contención.

Xunto co Entroido, un amplo abano de manifestacións lúdicas e culturais (lendas, refráns, contos, recitados, festas cíclicas, regueifas, xogos tradicionais, danzas... e mais un idioma milenario) constitúen un tesouro intanxible construído de xeito colectivo polo pobo galego. Desde Proxector achegámosvos unha pequena mostra dese valioso legado que temos a honra de herdar e o compromiso de preservar, para que o poidan seguir celebrando as xeracións que virán.

Imaxe da portada obtida de Prol, Iria: Entroido ilustrado.

139. A auga: unha molécula fundamental para a vida

O vindeiro 22 de marzo é o Día Mundial da Auga, unha data que a ONU conmemora anualmente para concienciar a sociedade sobre a necesidade dunha boa xestión dos recursos hídricos para a sostibilidade do planeta. Neste ano 2025, a maiores, ponse o foco na problemática específica dos glaciares, onde se acumula arredor do 70% da auga doce da Terra. Segundo os datos proporcionados pola propia ONU, case 2.000 millóns de persoas dependen da auga que provén do seu desxeo e das correntes das montañas para o consumo propio, a agricultura e a produción de enerxía, pero por outra parte, este proceso de desxeo acelorouse de tal xeito nos últimos anos (debido ao quecemento global) que as mudanzas no ciclo da auga volvéronse impredicibles, con consecuencias dramáticas a nivel mundial.

Desde Proxector convidámoste a visitar unha ducia de pezas audiovisuais que nos falan da auga, das súas características, das súas problemáticas e dalgúns dos seus múltiples aproveitamentos: natural, patrimonial, médico, turístico ou enerxético.

140. O poder transformador do deporte

A actividade física regular ten múltiples beneficios, tanto para a nosa saúde física como mental: fortalece os músculos, mantén as articulacións en forma, prevén enfermidades cardiovasculares, axuda a durmir mellor, mellora o humor e a memoria e protexe o cerebro contra enfermidades neurodexenerativas coma o alzhéimer. Pero o deporte é tamén unha poderosa ferramenta de transformación e inclusión social, e por iso en 2013 as Nacións Unidas proclamaron o 6 de abril como o Día Internacional do Deporte para o Desenvolvemento e a Paz, co obxectivo de poñer o foco sobre o papel que pode xogar o deporte no eido dos dereitos humanos e do desenvolvemento económico e social.

Neste novo especial de Proxector ofrecémosche unha escolma de recursos que che permitirán profundar na historia e nas principais características dalgunhas prácticas deportivas, algunhas moi pouco coñecidas, como a esgrima histórica ou os birlos celtas. Tamén seleccionamos algunhas pezas que nos falan dos beneficios do deporte para o benestar físico e mental e, para pechar a entrega, atoparás información sobre as Ciencias do Deporte no sistema universitario galego.

Imaxe da portada: Liga Galega de Traiñeiras. IX Bandeira Feminina Concello de Oleiros, 2024.

141. Enfermaría: a ciencia de saber coidar

Un 12 de maio de 1820 nacía Florence Nightingale, considerada a fundadora da enfermaría moderna, cuxo labor na guerra de Crimea a fixo merecedora de recoñecemento internacional. Como homenaxe a esta muller pioneira, cada 12 de maio conmemórase o Día Internacional da Enfermaría, co ánimo de recoñecer e poñer en valor a axuda que nos ofrecen estes profesionais xusto nos momentos en que estamos máis desprotexidos ou presentamos maior vulnerabilidade.

Neste especial de Proxector convidámoste a achegarte á biografía de tres mulleres galegas que tamén foron pioneiras no eido da investigación e a ciencia dos coidados: Isabel Zendal, Elena López Mourín e Ramona Vaamonde. A maiores, atoparás unha selección de recursos didácticos e divulgativos que nos falan da enfermaría, tanto desde o punto de vista práctico como académico, así como do importante papel que xogan os/as enfermeiros/as na calidade de vida dos doentes e das súas familias.

142. Arqueoloxía: un bo plan para coñecer Galicia este verán

Galicia conta cun inmenso patrimonio arqueolóxico espallado por todo o seu territorio. Grazas ao traballo e ao rigor científico dos/as arqueólogos/as podemos apreciar este valioso legado e entender mellor a evolución do pobo galego e da súa cultura ao longo do tempo. Petróglifos, necrópoles, castros, casas e vilas romanas, fábricas de salgadura ou castelos medievais, así como as lendas e a memoria oral vinculada, conforman un rico mosaico que nos fala da forma de vivir, de entender o mundo, de relacionarse coa natureza e de organizarse socialmente que tiñan os nosos devanceiros.

Ás portas do remate do curso académico e da chegada do verán, desde Proxector convidámoste a coñecer Galicia dun xeito distinto. A nosa proposta de arqueoturismo inclúe un percorrido xeral desde a Prehistoria ata a Galicia medieval, facendo unha paradiña máis demorada nunha selección de espazos que exemplifican a diversidade e valor do noso patrimonio arqueolóxico: o xacemento da Lanzada (Sanxenxo), a Domus do Mitreo (Lugo), o sitio arqueolóxico da "Estación da Ferradura" (Amoeiro), o castelo da Rocha Forte (Santiago de Compostela), o castro de Castañoso (A Fonsagrada), o xacemento do Cano dos Mouros (Oia), o proxecto arqueolóxico de San Lourenzo (A Pobra do Brollón) e o Parque Arqueolóxico de Arte Rupestre de Campo Lameiro (Pontevedra).

Goza da viaxe e vémonos en setembro!

[Imaxe da portada: castro de Borneiro, Cabana de Bergantiños. Fonte: Turismo de Galicia.]

143. Xustiza social e cultura da paz. Ciencia e educación ao servizo do entendemento

A Asemblea Xeral das Nacións Unidas instaurou en 1981 o Día Internacional da Paz e designou o 21 de setembro (día de apertura da propia Asemblea) como data conmemorativa, ao considerar que non había mellor forma de comezar que reivindicando a paz. Neste ano 2025, baixo o lema «Actúa agora por un mundo pacífico», a ONU convídanos a «erguer a voz contra a violencia, o odio, a discriminación e a desigualdade», practicando o respecto e abrazando a diversidade do noso mundo.

Nestes tempos de incertezas e tensións xeopolíticas e sociais, a nós tampouco se nos ocorre mellor forma de iniciar o novo curso escolar que poñendo a cultura e o coñecemento ao servizo da paz e o entendemento. E desde o convencemento de que a xustiza social é unha vía imprescindible para o mantemento da cultura da paz, neste especial ofrecémosche unha pequena selección de recursos que nos axudan a achegarnos a ambos os dous conceptos desde múltiples perspectivas: a socioloxía, a educación, a filosofía ou a xeopolítica.

144. Física cuántica: o enigmático mundo do pequeno

Coincidindo co centenario dos primeiros desenvolvementos teóricos da mecánica cuántica, a ONU declarou o 2025 como o Ano Internacional da Ciencia e a Tecnoloxía Cuánticas, unha conmemoración que nos convida a reflexionar sobre a importancia que tivo a investigación cuántica para a ciencia moderna, así como sobre as súas inmensas potencialidades e aplicacións actuais no ámbito tecnolóxico.

No XVI Día da Ciencia en Galego, Igaciencia tamén quere trasladar esta reflexión á comunidade educativa galega e proponlle ao profesorado que introduza aos mozos e mozas nos conceptos básicos da física e da tecnoloxía cuántica, para que poidan entender como a investigación sobre as partículas máis pequenas da natureza (na escala dos átomos e as partículas subatómicas) está a ser determinante na creación de tecnoloxías de vangarda. Un exemplo desta innovación tecnolóxica é a computación cuántica, que no futuro podería axudarnos a resolver problemas médicos ou enerxéticos que hoxe parecen irresolubles.

Desde Proxector sumámonos a ambas as conmemoracións cunha escolma de recursos audiovisuais en galego que agardamos que esperten en ti a curiosidade polo enigmático “mundo do pequeno”.

145. A investigación química aplicada ao desenvolvemento industrial

Fernando Calvet i Prats (Vilafranca del Penedès, Barcelona, 1903 – Barcelona, 1988) é o científico homenaxeado no Día da Ciencia en Galicia 2025. Nesta escolla a Real Academia Galega de Ciencias tivo en conta o seu brillante perfil académico e investigador como “introdutor da bioquímica moderna en España, modernizador da química orgánica en Galicia e iniciador da investigación química na Universidade de Santiago nos anos 30 do pasado século”.

Fernando Calvet foi tamén pioneiro na aplicación da investigación química ao desenvolvemento industrial e é xustamente nesta vertente científica onde imos poñer o foco neste novo especial de Proxector. Nel ofrecémosche unha pequena selección de recursos que che permitirán achegarte á biografía deste científico pioneiro, así como descubrir como a química moderna está a contribuír na actualidade ao desenvolvemento de diferentes sectores económicos e empresariais.

[Imaxe da portada: Pan:Ergot elaborado polo Instituto Bioquímico Miguel Servet de Vigo para a industria farmacéutica. Fonte: Gciencia]

146. Ano Castelao: memoria e legado dun galego universal

Institucións e entidades da sociedade civil galega están a conmemorar neste 2025 o 75º aniversario da morte de Daniel Alfonso Rodríguez Castelao, poñendo o foco no seu legado intelectual, artístico, literario e político, decisivo para a construción da Galicia contemporánea.

Desde Proxector queremos contribuír tamén á celebración do Ano Castelao cun pequeno feixe de recursos audiovisuais que consideramos que poden ter aproveitamento didáctico, co ánimo de axudar a divulgar entre a mocidade a memoria e o legado deste galego universal. Na selección incluímos pezas de carácter biográfico; análises do contexto histórico, social e político no que viviu Castelao e tamén algúns recursos divulgativos elaborados polo Departamento de Educación do Museo de Pontevedra que nos permiten coñecer mellor a súa faceta artística.

147. Zoonoses: ameazas diversas para unha saúde única

“A medicina cura o home; a medicina veterinaria cura a humanidade”. A célebre cita atribúeselle ao químico e microbiólogo francés do século XIX Louis Pasteur, e fai alusión á importancia que ten o traballo veterinario para a saúde global da humanidade, nomeadamente no que respecta ao control das zoonoses e á seguridade alimentaria. Este acertado enfoque continúa vixente hoxe baixo o concepto “Unha saúde única” (One Health, en inglés), acuñado recentemente por varias organizacións internacionais para defender a necesidade de tratar de forma conxunta e complementaria a saúde dos humanos, a dos animais e a do medio ambiente.

Tirando do fío da actualidade e da preocupación xerada pola aparición de diversas epidemias animais, neste especial de Proxector quixemos achegarnos ao tema das zoonoses: as enfermidades ou infeccións transmisibles de maneira natural entre os animais e as persoas, directa ou indirectamente. Atoparás información sobre algunhas das doenzas zoonóticas máis coñecidas (rabia, malaria, enfermidade de Lyme, infección por E. coli...), así como consellos de utilidade para evitar a súa expansión.

148. Agora. Conferencias e conversas no CCG

149. As letras das mulleres

A incorporación das escritoras ás institucións literarias suscita múltiples tensións sobre a lexitimidade, a paridade, o recoñecemento e as prácticas diverxentes. Estes debates sobre as estruturas culturais repercuten tamén na esfera social e provocan reaccións e campañas, particularmente no activismo feminista. Máis concretamente, esta monografía mostra reflexións e documentos sobre a participación das creadoras e intelectuais na celebración do Día das Letras Galegas e na Real Academia Galega.

As achegas das expertas aportan argumentos para actualizar o debate. Ana Romaní e Ánxela Lema ofrecen unha mirada crítica sobre as incomodidades que xorden arredor das autoras homenaxeadas nas Letras Galegas mentres que Susana Aríns aborda unha iniciativa feminista popular para o recoñecemento de autoras das letras galegas vivas. Co foco posto na Real Academia Galega, as contribucións de Iolanda Veloso, Dolores Vilavedra e María Reimóndez fan memoria de dúas campañas realizadas entre 2010 e 2011 para instar á elección de máis mulleres como académicas de número. E a política de lavado lila (purplewashing) da RAG no ano da súa fundación, en 1906, ocupa a achega histórica de Helena González.

A documentación histórica recollida no apartado “escritas no tempo”, recupera iniciativas de diverso signo que reivindican unha maior presenza de mulleres nas institucións literarias: a proposta de candidatura de María Xosé Queizán feita polo Consello Municipal da Muller de Vigo en 2010; o manifesto “O xogo das cadeiras” e as reaccións que provocou en 2011; os manifestos da celebración anual “Nosa Señora das Letras” d’A Sega desde 2014; a campaña “Dez mulleres para as Letras Galegas 2018”; e mais o “Manifesto de Soutomaior” publicado en 2021.

Ofrécense tres galerías gráficas: Académicas desde 1906, homenaxeadas no día das Galegas nas Letras d'A Sega e mais no Día das Letras Galegas da RAG. Singularizan cada unha das autoras e intelectuais elixidas á vez que ofrecen unha liña do tempo do recoñecemento institucional que pon en evidencia as carencias e interrupcións.

150. Agora vou cantar eu

O Día das Letras Galegas 2025 celebra este ano a voz das mulleres na música popular. O Consello da Cultura Galega dedica a súa publicación conmemorativa a unha escolma de cantigas que "rescata os nomes e alcumes, a voz, o rostro, a localización xeográfica e cronolóxica das súas protagonistas" ao longo da xeografía galega, nunha escolma a cargo de Beatriz Busto Miramontes. Deste conxunto escolmáronse catorce cantareiras representativas de cantos e xéneros ao longo de Galicia, e Cestola na Cachola elaborou coidadas postais que conducen aos seus rexistros sonoros e audiovisuais. Convidámosche a exploralas connosco.

151. Na procura do son perdido: a zanfona

Un percorrido pola etapa de recuperación da zanfona e da nova identidade musical galega, durante os anos da Transición. Coa conducción de María Xosé Porteiro, destacadas figuras da música tradicional galega explican como viviron o proceso de recuperación deste instrumento ao tempo que se incrementaba o interese pola recuperación do patrimonio cultural do país. O documental conta con Ramon Pinheiro na dirección. É unha realización de aCentral Folque para o Consello da Cultura Galega.

152. Contos de Castelao

No ano 2000, O Arquivo Sonoro de Galicia do CCG reuniu a tres grandes contadores galegos, Avelino González, Cándido Pazó e Santi Prego, para reivindicar a oralidade da narrativa de Castelao. Hoxe presentámosche aquí as súas historias.

[a href="https://consellodacultura.gal/publicacion.php?id=2975">+ info]

153. Castelao a carón de nós

Unha serie documental de tres episodios para coñecer a vida e a obra de Daniel Alfonso Rodríguez Castelao, a través de múltiples voces de expertos. Producida por Arraianos Producións para o Consello da Cultura Galega.

154. A vía galega ao fonógrafo

O Arquivo Sonoro de Galicia, da man do especialista en gravacións históricas Carlos Martín Ballester ten a honra de presentar catro gravacións procedentes de cilindros fonográficos que enriquecen o acervo do patrimonio sonoro de Galicia.

A peza Alborada polo Gaiteiro de Valdeorras, datada entre 1897 e 1900, sería unha das primeiras gravacións galegas conservadas, e tamén o primeiro rexistro sonoro dun gaiteiro do país. A Muiñeira datada ao redor do ano 1900, é a primeira peza coñecida cantada en galego por unha muller, que ademais era soprano profesional.

Ademais, ofrécense outras dúas pezas relacionadas con Galicia e interpretadas polo cantante Antonio Pozo "El Mochuelo", Tango del Ferrol, gravado en Cádiz entre 1898 e 1901, e Tangos-Farruca, de 1900-1903, que tamén fai referencia a Galicia nas súas letras.

155. Ecofeminismos

Os ecofeminismos desde os anos setenta do século XX, con diferentes énfases, en diferentes contextos e fases, formulan a necesidade de unir as demandas dos movementos feminista e ecoloxista, amosando as múltiples conexións entre a dominación e feminización da natureza e a dominación e naturalización das mulleres na procura dun outro mundo posíbel. Dado o seu crecente interese a día de hoxe, nesta monografía achégase unha selección do moito que xa se ten feito ao respecto dentro e fóra de Galicia. As diferentes reflexións e materiais que a compoñen dan conta da súa xenealoxía, da súa pluralidade, da súa vitalidade no activismo e no pensamento, dos debates e das propostas e alternativas antipatriarcais e anticoloniais de transformación.

As achegas das expertas fornecen esta monografía con diferentes enfoques e perspectivas. María Xosé Agra desde a filosofía política interrógase sobre os tempos ecofeministas, Xabier Arakistain reflexiona sobre a relación entre arte feminista e ecofeminismo, pola súa banda Aimé Tapia, desde os feminismos de Abya Yala, céntrase nas defensoras indíxenas e na resistencia ao extrativismo e Manuela Palacios ocúpase dos ecofeminismos na literatura.

Instantáneas desprégase en tres galerías de imaxes: Fotobibliografía, que mostra obras ecofeministas publicadas entre 1962 e 2025; Loitadoras, amosa imaxes que dan conta da implicación das mulleres no activismo e defensa da auga, da terra e do ar datadas entre 1973 e 2021; Carteis e pancartas, inclúe imaxes de propostas, accións e debates ocorridos entre 1982 e 2025.

En Escritas no tempo áchase documentación histórica datada entre 1988 e 2025 arredor de tres epígrafes: Monografías, Publicacións periódicas, e Xornadas e encontros. Nestas recupéranse publicacións, do ámbito académico así como do pensamento, a sociedade, a cultura, o activismo e propostas para o ensino. Dáse información de espazos de encontro e confronto: xornadas, foros, cumios, nacionais, estatais, internacionais.

Ligazóns presenta algo máis de trinta entradas sobre organizacións sectoriais activas, biobibliografías de mulleres comprometidas e activistas, así como publicacións feministas galegas que acolleron e acollen nas súas páxinas aos ecofeminismos, publicacións ecoloxistas que incorporan os ecofeminismos e publicacións propiamente ecofeministas.

Vídeos incorpora máis dunha ducia de gravacións que amplían e complementan o conxunto.

156. Fondo Siro López de persoeiros da cultura

O 30 de xaneiro de 2026 celebrouse o Día da Ilustración, que nesta edición se lle dedica a Siro López (Ferrol, 1943), referente da caricatura en Galicia. O Consello da Cultura Galega súmase á efeméride convocada pola Asociación Galega de Profesionais da Ilustración coa posta na rede do fondo Colección Siro López.

Composto por 60 caricaturas máis un autorretrato, a literatura ocupa un lugar central nesta colección. Nela reúne voces fundamentais da tradición galega, española e universal, entre as que figuran nomes como Rosalía de Castro, Ramón Cabanillas, Manuel Murguía, Valle-Inclán, Federico García Lorca, Eduardo e José Blanco Amor, Rafael Dieste, Wenceslao Fernández Flórez, Julio Camba ou Dante Alighieri. Tamén hai autores contemporáneos como Carlos Casares, Xohana Torres, Uxío Novoneyra, Manuel María, Darío Xohán Cabana, Xela Arias, Eva Veiga, Luz Pozo Garza, María Victoria Moreno ou Xosé Luís Méndez Ferrín. Siro capta neles non só a identidade física, senón tamén a intensidade da palabra e o peso da obra.

Consulta a entrevista en profundidade a culturagalega.gal

Siro explica as súas caricaturas de persoeiros da cultura

157. Cancro: ciencia e conciencia sobre un desafío global

O Día Mundial contra o Cancro (4 de febreiro) é unha chamada á acción ante un desafío sanitario global que nos atinxe a todos e todas. A súa instauración, no Cumio Mundial contra o Cancro para o Novo Milenio celebrado o 4 de febreiro do ano 2000 en París, buscaba incrementar a concienciación social sobre o problema, fomentar a prevención e, en último termo, convidar os gobernos a incrementar o seu investimento en I+D+i. Grazas precisamente ao desenvolvemento científico e tecnolóxico, dúas décadas e media despois, logramos dar importantes pasos cara a unha medicina de precisión con terapias adaptadas ao perfil xenético de cada paciente e cada tumor, o que permitirá mellorar o acceso a diagnósticos e tratamentos temperás e reducir o número de mortes evitables.

Co ánimo de desterrar estigmas e de transformar o medo en coñecemento, sumámonos a esta conmemoración cun novo especial de Proxector no que atoparás información sobre a complexidade biolóxica do cancro, así como sobre algunhas das novas terapias que se están a investigar na actualidade. Tamén incluímos algúns vídeos que poñen o foco nos factores de risco, na prevención ou, cando isto non é posible, na detección precoz.

158. Perspectiva de xénero na investigación: cara a unha ciencia de calidade

Historicamente, a ciencia empregou a realidade dos homes como estándar universal, ignorando a realidade e as necesidades específicas das mulleres e producindo un baleiro de coñecemento que se coñece como “fenda de datos de xénero”. Incorporar a perspectiva de xénero na investigación non é só unha cuestión de ética e de xustiza social, senón de excelencia e rigor científico. Non facelo produce datos incompletos e, nalgúns casos, mesmo perigosos. Aínda que a omisión de datos de xénero afecta a todas as áreas do coñecemento, dous exemplos concretos do campo da medicina e a industria farmacéutica poden axudarnos a entender a dimensión do problema: segundo o propio goberno estadounidense, máis do 80% dos medicamentos retirados do mercado entre os anos 1997 e 2000 debeuse a que provocaban unha maior toxicidade nas mulleres (algo que non acontecería se non tiveran sido testados case exclusivamente en homes nos ensaios clínicos previos); por outra parte, malia que as enfermidades cardiovasculares son a principal causa de morte en mulleres a nivel mundial, os diagnósticos tardíos de infartos tamén son máis habituais en mulleres, ao non terse en conta na práctica clínica que os seus síntomas son diferentes.

Neste mes no que se conmemora o Día Internacional da Muller, desde Proxector queremos ofrecer unha escolma de recursos nos que a muller é o centro do estudo e debate, co ánimo de reivindicar unha ciencia de vangarda que corrixa os puntos cegos da investigación tradicional e achegue unha foto completa da realidade.

159. A arte ten a súa ciencia. Ollada ás artes plásticas e visuais

A Real Academia Galega de Belas Artes instituíu en 2015 o Día das Artes Galegas, que se celebra cada 1 de abril (data inscrita nos linteis do Pórtico da Gloria como día da súa finalización en 1188) para divulgar e exaltar a vizosa creación artística galega. Neste 2026 o artista homenaxeado é José Suárez (Allariz, 1902 - A Guarda, 1974), que pasou á historia como o fotógrafo que soubo retratar a dignidade do ser humano.

Abrindo o foco ao ámbito internacional, tamén neste mes de abril (concretamente o día 15), conmemórase o Día Mundial da Arte, unha data na que cada ano a UNESCO quere poñer de relevo a contribución dos/as artistas ao desenvolvemento da humanidade.

Co ánimo de sumármonos a ambas as dúas celebracións, desde Proxector elaboramos esta pequena escolma de recursos didácticos e divulgativos sobre as artes plásticas e visuais. Desde a fotografía, o ámbito de traballo de José Suárez, pasando pola pintura, o debuxo, a arquitectura, a escultura ou a creación audiovisual. Para poñer o ramo, pechamos a selección demostrando que a creación artística pode ser tamén unha ferramenta útil para o coñecemento científico, con tres exemplos concretos do eido das matemáticas, a saúde pública e a bioloxía.

[Imaxe da portada: mural no pombal dos Xardíns de Vicenti, en Pontevedra, elaborado por Miguel Peralta e Xoana Almar (“Cestola na Cachola”). Autor da fotografía: Lameiro. Fonte: Wikimedia]

160. Seteventos

Un podcast que explora a relación de Galicia con outras culturas e territorios a través dos puntos comúns co noso país. Unha viaxe polos recursos dixitais do Consello da Cultura Galega a través de grandes historias.

161. Álbum Castelao na Casa de Galicia de Montevideo

Alfonso Daniel Rodríguez Castelao visitou en varias ocacións a Casa de Galicia de Montevideo. A directiva do centro elaborou un coidado álbum que recorda as visitas de 1940 e 1945, identificando os diferentes momentos do encontro. O álbum que agora reproducimos é unha excelente testemuña gráfica da conexión entre os exiliados, coma o propio Castelao, Alonso Ríos ou Elpidio Villaverde, ou as comunidades galegas xa establecidas en América.

“especiais” do CCG